NEFRONLARNING GISTOLOGIK TUZILISH MORFOLOGIYASI

Аннотация

Nefronlar buyrakning asosiy funktsional birligi bo'lib, ular qonning filtrlanishi va siydik hosil bo'lish jarayonida ishtirok etadi. Har bir buyrakda taxminan 1-1,5 million nefron mavjud. Nefronlarning tuzilishi murakkab bo'lib, u bir nechta qismlardan iborat. Quyida nefronlarning gistologik tuzilishi haqida batafsil ma'lumot keltiriladi. Nefronning asosiy qismlari Nefron quyidagi asosiy tuzilmalardan iborat: Bowman kapsulasi (glomerulyar kapsula) Proksimal kanalcha Henle halqasi Distal kanalcha Yig'uvchi naycha 2. Bowman kapsulasi va glomerula Bowman kapsulasi glomerula deb ataluvchi kapillyar to'rni o'rab turadi. Bu joyda birlamchi siydik hosil bo'ladi. Gistologik tuzilishi: o Ichki qatlam: Podotsitlar deb ataladigan maxsus hujayralardan iborat bo'lib, ular glomerula kapillyarlarini o'rab oladi va filtratsiya membranasini hosil qiladi. o Tashqi qatlam: Oddiy yassi epitelial hujayralardan iborat. o Kapillyarlar: Endotelial hujayralardan tashkil topgan bo'lib, ular orqali qonning plazmasi filtrlanadi. Выпуск журнала №-19 Часть–2_ Февраль –2025 509 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Bazal membrana: Glomerula kapillyarlari va podotsitlar orasida joylashgan bo'lib, filtratsiya uchun asosiy to'siq hisoblanadi. 3. Proksimal kanalcik Proksimal kanalcik Bowman kapsulasidan boshlanadi va reabsorbtsiya jarayonida muhim rol o'ynaydi. Gistologik tuzilishi: o Bir qavatli kubik epitelial hujayralar bilan qoplangan. o Hujayralarning apikal yuzasida mikroviluslar mavjud bo'lib, ular yuzani kengaytiradi va reabsorbtsiya jarayonini osonlashtiradi. o Mitoxondriyalar ko'p bo'lib, ular energiya talab qiladigan transport jarayonlarini ta'minlaydi. 4. Henle halqasi Henle halqasi proksimal va distal kanalciklar orasida joylashgan bo'lib, suyuqlik va ionlarning qayta so'rilishida ishtirok etadi. Gistologik tuzilishi: o Halqaning ingichka qismi yassi epitelial hujayralar bilan qoplangan. o Qalin ko'tariluvchi qismi kubik yoki past silindrsimon epitelial hujayralardan iborat. 5. Distal kanalcik Distal kanalcik Henle halqasidan keyin joylashadi va asosan ionlarning reabsorbtsiyasi va sekretsiyasiga javob beradi. Gistologik tuzilishi: o Bir qavatli kubik epitelial hujayralar bilan qoplangan. o Mikroviluslar kam yoki yo'q. o Mitoxondriyalar mavjud, lekin proksimal kanalcikka qaraganda kamroq. 6. Yig'uvchi naychalar Yig'uvchi naychalar distal kanalcikdan tushadigan siydikni to'playdi va buyrakning piyolalariga olib boradi. Gistologik tuzilishi: o Kubik va silindrsimon epitelial hujayralar bilan qoplangan. Выпуск журнала №-19 Часть–2_ Февраль –2025 510 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT o Asosiy hujayralar (suv va ionlarni qayta so'radi) va ko'chirim hujayralar (pH muvozanatini boshqaradi) mavjud. Nefronning filtratsiya jarayoni Filtratsiya jarayoni nefronning glomerulasida amalga oshadi. Bu jarayon orqali qon plazmasining suyuq qismi va undagi kichik molekulalar Bowman kapsulasiga o'tadi, lekin qon hujayralari va katta oqsillar o'tmaydi. Filtratsiya jarayonining bosqichlari: 1. Qonning kirishi: Afferent arteriola orqali qon glomerula kapillyarlariga keladi. 2. Filtratsiya bosimi: Glomerula kapillyarlarida yuqori gidrostatik bosim mavjud bo'lib, bu plazmaning Bowman kapsulasiga o'tishini ta'minlaydi. 3. Filtratsiya membranasi: Glomerula kapillyarlari, podotsitlar va bazal membranadan iborat bo'lib, bu tuzilma filtratsiya jarayonida asosiy rol o'ynaydi. Faqat suv, ionlar, glyukoza va kichik molekulalar o'tadi. Birlamchi siydikning tarkibi: o Suv o Ionlar (Na+, K+, Cl- va boshqalar) o Kichik molekulalar (glukoza, aminokislotalar, karbamid) Jarayonni boshqaruvchi omillar: o Gidrostatik bosim (glomerulada yuqori bosim bo'lishi kerak). o Osmotik bosim (plazmadagi oqsillarning tortish kuchi). o Kapsular bosim (Bowman kapsulasidagi qarshilik). 8. Nefronning qon ta'minoti Nefronlar afferent arteriola orqali qon bilan ta'minlanadi. Glomerula orqali o'tgan qon efferent arteriola orqali chiqadi va peritubulyar kapillyar tarmoqlarni hosil qiladi, bu esa kanalciklarda reabsorbtsiya va sekretsiya jarayonlarini qo'llab- quvvatlaydi. 7. Nefronning qon ta'minoti Nefronlar afferent arteriola orqali qon bilan ta'minlanadi. Glomerula orqali o'tgan qon efferent arteriola orqali chiqadi va peritubulyar kapillyar tarmoqlarni hosil Выпуск журнала №-19 Часть–2_ Февраль –2025 511 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT qiladi, bu esa kanalciklarda reabsorbtsiya va sekretsiya jarayonlarini qo'llab- quvvatlaydi. Xulosa Nefronlarning gistologik tuzilishi ularning fiziologik vazifalarini bajarishda muhim rol o'ynaydi. Har bir qismning o'ziga xos epitelial tuzilishi va hujayralarining maxsus xususiyatlari nefronning qon filtratsiyasi, reabsorbtsiya va sekretsiya kabi jarayonlarini samarali amalga oshirishini ta'minlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Халимова, Ю. С. (2021). MORPHOFUNCTIONAL ASPECTS OF THE HUMAN BODY IN THE ABUSE OF ENERGY DRINKS. Новый день в медицине, 5(37), 208-210. 2. Халимова, Ю. С. (2022). МОРФОФУНКЦИОНАЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ЯИЧНИКОВ КРЫС ПРИ ВОЗДЕЙСТВИИ КОФЕИН