QADIMGI BAQTRIYA VA SUG'DIYONA TARIXI

Аннотация

Qadimgi Baqtriya Oʻrta Osiyoda ilk shaharsozlik anʼanalari va davlatchilik asoslari qoʻyilgan mamlakatdir. Qadimgi Baqtriya haqida tarixiy manbalarda juda koʻp maʼlumotlar berilgan. Rivojlanish jihatidan Baqtriyaning shimoliy rayonlari ayniqsa ajralib turardi. Bu yerda bronza davridan boshlab dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo-sotiq, madaniyat, shaharsozlik yuksak darajada rivojlangan va hozir ham jahon ilmiy jamoatchiligining e’tiborini tortmoqda. Maqolada yunon-rim manbalari asosida Qadimgi Baqtriya tarixi, aholisi, shaharlari va tarixiy hududlari haqida ma’lumotlar berilgan. Kalit so'zlar: Baqtriya, Gerodot, Toʻmaris, Kir II, Iskandar, Spitamen, Oksiart, Uzundara, Tangidevon, Xorien, Pareytaka, Bubaken, Massagetlar. Mil. avv. II ming yillikning oxiri va I ming yillikning boshlarida O‘rta Osiyoda yashab o‘tgan qabilalar yangi etnomadaniy jarayonlarga asos soladi. Shu hududda yozma manbalardan bizga ma’lum bo’lgan sug‘diylar, baqtriyaliklar, xorasmiylar va sak-massagetlar esa ilk siyosiy birlashmalar va qabila ittifoqlariga birlasha boshlaydilar. Ushbu elatlarning tarixi o‘zaro keng madaniy ta’sirlar va aloqalar asosida rivojlanib, bir-biriga yaqin bo‘lgan. Qadimgi yunon va rim mualliflari O‘rta Osiyo viloyatlari (Baqtriya, Sug‘diyona) hududiy chegaralari haqida so‘z yuritganda, antik davr tarixchilari mahalliy elatlarning aralash joylashuvi holatini hisobga olmaganlari kabi o‘ziga xos geografik xususiyatlarini hamda qadimiy xalqlarning hududiy joylashish chegaralarini aniq belgilab berolmaganlar. Gerodotning asarida “Baqtriya xalqi” tushinchasi tilga olinib, Baqtriyaning hududiy chegaralari haqida ma’lumotlar yo’q. Выпуск журнала №-19 Часть–1_ Январь –2025 366 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Yunon tarixchisi Arrianning yozishiga ko‘ra, Oks daryosi ortida Sug’diyona yerlari boshlangan. Strabon ma’lumotlarida Sug‘diyona chegaralari ancha keng bo‘lib, muallif Sug‘diyonani “Baqtriyadan yuqorida, sharqiy yo‘nalishda” Oks va Yaksart oralig‘ida joylashtiradi. Surxon vohasining markazi Qiziltepa shahri edi. Surxon vohasi qadimgi Baqtriyaning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida muhim oʻrin tutgan. Qadimgi Baqtriyaning boy va farovon mamlakat bo‘lganligi, aholisi mard va jangovar bo‘lganligidan tarixiy manbalar guvohlik beradi. Xususan, qadimgi Rim tarixchisi Kvint Kursiy Ruf shunday yozgan edi: “Baqtriyaning tabiati boy va rang-barangdir. Ba'zi joylarda ko'plab daraxtlar va uzumlar mo'l-ko'l suvli mevalar beradi; boy tuproq ko'plab buloqlar bilan sug'oriladi; tuprogʻi yumshoq boʻlsa, oʻsha yerda don ekiladi, qolgan yer yaylovga qolib ketadi... Qaerda yer unumdor boʻlsa, odam ham, ot ham koʻp boʻladi” Baqtriyaning boyligi qo‘shni davlatlar hukmdorlarining e’tiborini tortdi. Miloddan avvalgi VI asrning ikkinchi yarmida Ahamoniylar Eroni qadimgi Baqtriya yerlarini bosib olishga uringan davlat edi. Miloddan avvalgi 128-yilda Oʻrta Osiyoda boʻlgan xitoylik sayyoh Chjan Tsyan Dahya hududini eslatib oʻtadi. Unga koʻra, Daxya Davan (Fargʻona) dan janubi-gʻarbda va Guy-Shuy daryosidan (Amudaryo) janubida joylashgan. Miloddan avvalgi 334 yilda Makedoniya hukmdori Iskandar Sharq mamlakatlarini bosib olish uchun harbiy yurish qildi. U yurish paytida Kichik Osiyo, Falastin, Suriya, Finikiya, Misr, Bobil, Fors, Elam, Parfiya kabi mamlakatlarni bosib oldi. Miloddan avvalgi 330 yilda u oxirgi Ahamoniy Doro III dan keyin Baqtriyaga bostirib kirdi. O'sha paytda Bess Baqtriyaning satrapi edi. Bess xiyonatkorlik bilan Doro III ni o‘ldiradi va o‘zini Artakserks IV nomi bilan shoh deb e’lon qiladi. Yunon manbalariga ko‘ra, uning hukmronligi uzoq davom etmagan. Iskandar o‘z qo‘shinlari bilan kelganini eshitgan Bess Baqtriyani tark etib, So‘g‘diyonaga qochadi. Iskandar Baqtriyani egallab, Doro III ni katta hurmat bilan dafn etadi. Keyin Oksus daryosini kesib o'tadi. Lekin Oʻrta Osiyoda Iskandar Zulqarnayn baqtriyaliklar va soʻgʻdiylarning oʻjar qarshiliklariga duch keldi. Выпуск журнала №-19 Часть–1_ Январь –2025 367 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Mustaqillik uchun urushga jasur sarkarda Spitamen boshchilik qildi. Miloddan avvalgi 328 yilning kuzida Spitamen vafotidan keyin Iskandar Zulqarnayn So'g'd va Janubiy Baqtriyadagi qo'zg'olonlarni bostirishga muvaffaq bo'ldi. Miloddan avvalgi 327 yilning erta bahorida Makedoniyalik Iskandar Baqtriyaning shimoliy hududlarini bosib olish uchun yurish qildi. Avval u So‘g‘d qoyasiga keldi. Sababi, Iskandarga qarshi isyon ko‘targan ko‘plab so‘g‘dliklar, jumladan, Baqtriya Oksyartning xotini va qizi ham bu qoyaga yashiringan, ya’ni uning o‘tib bo‘lmasligi ma’nosida edi. Agar qal'a qo'lga olinsa, so'g'dlar so'nggi boshpanalaridan ham mahrum bo'lishadi. Shularni o‘ylab, Iskandar qal’ani olishga qaror qildi. Iskandar Qoyaga yaqinlashganda, hujum qilish uchun o'tib bo'lmaydigan shaffof devorlarni ko'rdi; qal'a himoyachilari uzoq qamalni kutish bilan u yerga oziq- ovqat olib kelishdi. Chuqur qor hujumga o'tdi, bu makedoniyaliklarning yaqinlashishini qiyinlashtirdi va himoyachilarni mo'l-ko'l suv bi