TAQIR O‘TLOQI TUPROQLARNING EKOLOGIK HOLATI (TERMIZ TUMANI MISOLIDA)

Аннотация

Maqolada Surxondaryo viloyatining taqir-o’tloqi tuproqlar sharoitida baqlajondan yuqori hosil yetishtirishda azotli o‘g‘itlar me’yorini ishlab chiqish va mineral o‘g‘itlarning tuproqqa ta’sirini aniqlashdan iborat. Shu bilan birgalikda O‘zbekistonning janubiy hududida baqlajondan yuqori hosil olishning optimal muddatlarini aniqlash to‘g‘risida so‘z yuritilgan. Kalit so’zlar: Surxondaryo, tuproq, azotli o’g’itlar, baqlajon hosildorli, o’g’itlar me’yori. Kirish. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 3-fevraldagi “Qishloq xo’jaligida bilim va innovatsiyalar tizimi haqida zamonaviy xizmatlar ko’rsatishni yanada rivojlantirish to‘g‘risidagi’’ gi PF-6159-son Farmoni bilan tasdiqlangan “2021-2025 yillarda qishloq xo‘jaligida bilim va innovatsiyalar tizimini ustuvor rivojlantirish konsepsiyasi’’ da “Yer va suv resurslaridan samarali foydalanish , qishloq xo’jaligi yekinlari xosildorligini oshirish, yangi navlarni yaratish, seleksiya, urug’chilik va ko’chatchilikni rivojlantirish, ilm –fan yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy yetish, respublika xududlarini muayyan qishloq xo’jaligi yekinlari va oziq-ovqat mahsulotlari etishtirishga ixtisoslashtirish kabi konseptual yo’nalishlarga asoslangan ilm-fanni rivojlantirish dolzarb vazifasi yekanligi belgilab berilgan.[1]Aholi sonining o’sishi butun dunyo bo‘ylab oziq-ovqat ishlab chiqarishga bosim o‘tkazmoqda. 2050 yilga kelib dunyo aholisi 9,5 milliarddan oshishi kutilmoqda, ya’ni hozirgi oziq-ovqat ishlab chiqarish 60 foizga oshishi kerak [2]. Выпуск журнала №-18 Часть–8_ Январь –2025 375 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Jahon miqyosida so‘nggi 20 yil ichida ekiladigan ekin maydonlari miqdori bor-yo‘g‘i 4 foizga oshdi, ya’ni aholi sonining o’sishi bilan aholi jon boshiga mavjud yekin maydonlari yigirma foizga kamaydi [3]. Yo’qotilgan vaqtni qoplash uchun mineral o’g’itlardan intensiv foydalanish keng qo’llaniladi. 2000 yildan 2019 yilgacha noorganik o‘g‘itlardan global foydalanish 40 foizga oshdi [4]. Garchi o’sib borayotgan talabni qondirishga yordam bersa-da, o’g’itlar yaxshilikdan ko’ra uzoq muddatli zarar keltirishi mumkin. Ular tuproqning ozuqaviy holatini buzadi, tuproqning strukturaviy xususiyatlarini o’zgartiradi, ferment faolligini pasaytiradi va suv havzalarini qishloq xo’jaligi oqimi orqali ifloslantiradi, bu yesa yevtrofikatsiyani keltirib chiqaradi [5]. Shuning uchun oziq-ovqat ishlab chiqarish faoliyati yanada ekologik toza va mas’uliyatli usullarga o’tishi kerak. Qishloq xo’jaligi qoldiqlari, kompost va go’ng qo’shimchalari begona o’tlarni bostirishga, tuproq yeroziyasini sekinlashtirishga va fizik-kimyoviy, biologik va unumdorlikni yaxshilashga yordam beradi [6]. Biroq, tuzatishlardan ortiqcha yoki noto’g’ri foydalanish issiqxona gazlari yemissiyasi, yevtrofikatsiya va yer osti suvlarining ifloslanishiga olib kelishi mumkin [7]. Organik o‘g‘itlardagi ozuqa moddalari (ayniqsa, uglerod) osongina parchalanadi va ularning ko’pchiligi tez-tez qo‘llanilishini talab qiladigan yekinlarni etishtirish jarayonida tezda iste’mol qilinadi [8].Tuproqlar yeng muhim tabiiy resurslardan birini tashkil qiladi va ularning sog‘lig’ini saqlash qishloq xo’jaligini rivojlantirish va ekologik barqarorlik uchun juda muhim bo‘lib, ko‘plab muhim ekotizim xizmatlarini taqdim yetadi. Haydalgan iqlim o’zgarishi va antropogen ta’sirlar tufayli tuproq degradatsiyasi global muammoga aylanmoqda, ekologik muhit va oziq-ovqat xavfsizligiga jiddiy tahdid solmoqda. Mineral o’g’itlarning samaradorligi o’simlikning biologik xususiyatiga, har gektarga yerga solinadigan o’g’it normasiga, organik o’g’itlar bilan qo’shib ishlatilishiga, qo’llaniladigan agrotexnika tadbirlari sifatiga bog’liq. Dala metodidan foydalanganda qishloq xo’jaligi yekinlaridan yeng yuqori hosil olish uchun tuproqqa solinadigan mineral o’g’itlar me’yorini to’g’ri belgilashda tartibga amal qilindi. Mineral o’g’itlardan foydalanishda muhim o’rinda turadi va bu me’yor o‘g‘it tarkibidagi sof ta’sir yetuvchi oziq moddalarning kg/ga miqdori bilan belgilanadi. Mineral o‘g‘itlar o’simlikning biologik xususiyatlari, Выпуск журнала №-18 Часть–8_ Январь –2025 376 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT ularning oziq moddalarga talabi, tuproqda o’simlik o’zlashtiradigan elementlar miqdori, ishlatiladigan o‘g‘itlarning xususiyati, o‘simlikning normal o‘sishi va rivojlanishi uchun zarur щaroitlarni hisobga olgan holda qo‘llanilishi kerak. Mineral o‘g‘itlar yerga kuzda yoki erta baxorda (asosiy o’g’itlash), ekish vaktida va o’suv davrida (o’simliklarni oziqlantirish) solinadi. Mineral o’g’itlarni noto’g’ri qo’llash biotsenozga katta zarar keltirishi, atrof muhitning ifloslanishiga sabab bo’lishi mumkin. Mineral o’g’itlar tuproqda har xil o’zgarishlarga uchraydi, bu o’zgarishlar oziq moddalarning eruvchanligiga, tuproqda harakatlanishi va o‘simliklarga singishiga ta’sir ko’rsatishi dolzarbdir.[9] Muammoning o’rganilganlik darajasi. Boshqa hududlarda ishlab chiqilgan baqlajonni etishtirish texnologiyalarini O‘zbekistonning jazirama quruq