К содержанию
РецензированоUZ2026

TAQIR O‘TLOQI TUPROQLARNING EKOLOGIK HOLATI (TERMIZ TUMANI MISOLIDA)

Pirnazarov Feruz G‘ulomovich · Umirov Farxod Ergasovich

Современное образование и развитие · 2026

Аннотация

Tadqiqotlar natijasi shuni koʻrsatdiki saponit minerali tarkibida kalsiy va magniy oksidi 20-23% ni tashkil etadi. Ushbu saponit mineralini xlorid kislota bilan qayta ishlash jarayoni va kalsiy xlorid tuzi bilan qoʻshib kuydirish jarayoni orqali magniy xlorid eritmasini ajratib olish va uni magniy xloratigacha oʻtkazish boʻyicha olib borilgan tadqʼiqotlar keltirilgan. Kalit so‘zlar: saponit, mineral , natriy gipoxlorit, magniy xlorid, magniy xlorat, kalsiy xlorid, defoliant, kaustik soda. Аdabiyotlardan maʼlumki, Saponit minerali “yuvuvchi tosh” nomi bilan yuritilib, montomorillonit guruhiga kiruvchi silikatlar hisoblanadi, och qizgʻish – qoramtir rangli, hidsiz va tamsiz modda. Kimyoviy formulasi (Ca,Na) (Mg,Fe ) (Si,Al) O (OH) *4H O tarkib boʻlib, koʻp xollarda Fe, Cr 0.3 2 3 4 10 2 2 ga almashgan boʻladi, bundan tashqari tarkibida Ni, Zn, Cu, Li va boshqa metallar ham uchraydi [1-3]. Hozirgi kunda saponit minerali quyidagi sohalarda: oqava va texnologik suvlarni tozalashda, radioaktiv moddalarni yutuvchi tabiiy sorbentlar, yuqori adsorbsiyalanish, katalitik va filtrlovchi xossasiga ega boʻlgan modda, chorva mollari uchun ozuqa komponentlarini, qishloq xoʻjaligi uchun mikroelementli oʻgʻitlar, metallurgiya sanoatida metallarni quyish, tibbiyot va farmatsevtikada davolovchi preparatlar sifatida ishlatilib kelinmoqda. Oʻzbekistonda saponit mineralini oʻrganish boʻyicha ilmiy tadqiqotlar hozirda olib borilmoqda [4-7]. Oʻzbekiston Respublikasining Qizilqum vohasi mahalliy xomashyolarga boy va eng koʻp kimyoviy elementlar tarqalgan maskan hisoblanib, bu yerda Qizilqum fosforiti, Navbahor dolomiti, Uchtut bentoniti, Karmana ohaktoshi, serpetiniti, Gazgʻon marmari, Nurota bazalti v.b. uchraydi. Ushbu konlar Respublikamizning xalq xoʻjaligining va kimyo sanoatining rivojlanishiga katta hissa qoʻshib kelmoqda. Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti olimlari tomonidan Navoiy viloyatining Navbahor tumanida joylashgan Vaush konida dolomit minerali tarkibida saponit minerali mavjudligini aniqlashgan. Shu sababli ushbu maqolada saponit minerali boʻyicha olib borilgan tadqiqotlar bayon etilgan . Metodologiya. Saponit mineralida bir qancha namunalar olindi va tajribalar oʻtkazish uchun Retsch RM-200 rusumli harakatlanuvchi analitik 37 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference maydalagich qurilmada maydalandi. Maydalangan saponit minerali 0,01-4,0 mm li AS-200 BASIC rusumli mexanik laboratoriya qurilmasi elaklaridan oʻtkazilib, namunalarga ajratildi. Olingan namunalar kimyoviy analiz, alanga-fotometriyasi – Model-410 rusumli qurilmada, X-ray phases, IK spectri IRTRACER-100 SHIMADZU IK-Furʼe spektrometrida, derivatograpmasi LABSYSEVO–rusumli zamonaviy qurilmada, rentgenoflyoresent va mikroskopik tahlil qilish usullari oʻrganilgan. Olingan natijalar. Navbahor tumanida joylashgan Vaush konida dolomit minerali tarkibida saponit minerali mavjudligi aniqlangan boʻlib, ushbu mineralning kimyoviy va mineralogik tarkibi tahlil qilindi. Natijalar shuni koʻrsatdiki saponit minerali tarkibida kalsiy va magniy oksidi 20-23% ni tashkil etadi va ushbu mineral asosida magniy birikmasini ajratish boʻyicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar keltirilgan. Ushbu tadqiqotlar olib borishdan avval dastlab saponit mineralining kimyoviy tarkibi oʻrganildi. Olingan natijalar 1-jadvalda keltirilgan. 1-jadval Vaush konidagi saponit mineralining kimyoviy tarkibi Modda miqdori, mass. % SiO TiO Al O Fe O FeO MnO MgO CaO 2 2 2 3 2 3 29,1 0,7 2,8 6,8 2,1 0,14 21,74 23,71 K O Na O CuO ZnО NiО Sr qoʻshimchalar H O 2 2 2 2,4 1,54 0,5 0,9 0,8 0,11 2,8 2,44 Ushbu natijalar saponit mineraliga mos kelishini va yanada aniqligini koʻrish uchun IK spektri, derivatogrammasi va rentgenofazali tahlillar oʻtkazildi. IQ-spektroskopik tahlili IRTRACER -100 (Shimadzu, Yaponiya) spektrometrida 400-4000 sm-1 chastota sohasida oʻtkazildi. Namunalar КВr asosida tabletka qilish orqali tayyorlanadi. IQ spektrlarida Saponit Si-O 798,53; 930,54; 1000,85 sm-1 valentlik tebranish mintaqasida aniq yutilish chiziqlarini hosil qiladi. Kremniy-kislorodli tetraedrlarning simmetriyasi saponitning kristall panjarasini tashkil etuvchi kationlarning kattaligiga bogʻliq, chunki magneziyaning oshishi bilan Si-O tebranishlarining chastotasi oshadi. Saponitdagi temir-magniy almashinuviga eng sezgir 930-1000 sm-1 mintaqadagi chiziqli chastota reaksiyasi. Shuningdek, saponitning IQ spektrlarida OH guruhlarining tebranishlari tufayli 3630-3903 sm-1 mintaqada koʻplab yutilish guruhlari kuzatiladi [9,10]. Differensial termik tahlil Setaram LabSys Evo derivatografida 20-800oC harorat oraligʻida oʻtkazildi. Pechni isitish tezligi 10oC/min. Standart 38 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference sifatida sintetik samfir ishlatiladi. Saponitning sinov namunasini 800oC ga qizdirganda massa yoʻqotilishi 10,22% ni tashkil qiladi. 90-160oC sohasidagi endoeffektlar saponitni tashkil etuvchi kristallararo minerallarning

Доказательный фрагмент

«Tadqiqotlar natijasi shuni koʻrsatdiki saponit minerali tarkibida kalsiy va magniy oksidi 20-23% ni tashkil etadi.»

Образец извлечения

Демо-превью

Tadqiqotlar natijasi shuni koʻrsatdiki saponit minerali tarkibida kalsiy va magniy oksidi 20-23% ni tashkil etadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
Surxondaryo, baqlajon hosildorli, tuproq, o’g’itlar me’yori., azotli o’g’itlar
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники