SABZI NAVLARINING BARG SATXI TO‘PLASHIGA MINERAL O‘G‘ITLARNING TA’SIRI

Аннотация

В данной статье изучено влияние минеральных удобрений на формирование листовой поверхности сортов моркови «Нурли-70», «Мирзойи Сарык» и «Мирзойи Кызыл», выращиваемых в почвенно- климатических условиях Хорезмской области. Ключевые слова: Варианты, сорт, Нурли-70, Мирзой желтый, Мирзой красный, листовая поверхность, ФАР, листовая поверхность, период технического созревания, сбор урожая. Fotosintez o‘simliklar hayotida eng muhim asosiy biokimyoviy jarayon bo‘lib, biologik energiyaning asosiy ta’minotchisi hisoblanadi. O‘simliklarning barglari tashqi muhit omillari, yorug‘lik, namlik va haroratni birinchi bo‘lib qabul qiladi va yorug‘lik ular orasida eng asosiy omil hisoblanadi. Shuning uchun ham o‘simliklarning barg yuzasining sathi qancha yirik bo‘lsa u kelayotgan quyosh energiyasini shuncha tez o‘zlashtiradi. Buning natijasida mahsuldor a’zolari rivojlanishi tezlashadi va yiriklashadi. Ekinzor FARni yutadigan optik tizimdan iborat. Dastlabki rivojlanish davrida o‘simlikning assimmilyatsion yuzasi kam bo‘lishi tufayli FAR ning ko‘p qismi barglar tomonidan yutilmaydi. Barglar yuzasining ortib borishi bilan barg indeksi 4...5 ga yetganda bir gektarda 40...50 ming m2 barg yuzasi hosil bo‘ladi va Far ning barglar tomonidan yutilishi maksimal darajaga 75-80% yoki umumiy radiasiyaning 40% iga yetadi. Barglar yuzasining yanada oshishi FAR yutilishini oshirmaydi. Barglarning yuzasi ekinzorda asta-sekin oshib boradi. Dastlab bargyuzasi sekin (maysalashda) keyin tez (tuplanish, naychalash) oshadi va boshoqlash fazasidan Выпуск журнала №-19 Часть–1_ Январь –2025 102 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT keyin pastki barglarning sarg‘ayishi va nobud bo‘lishi bilan kamayib boradi, O‘suv davrining oxirida yashil barglar o‘simlikda bo‘lmaydi. Demak, yuqorida keltirilgan sharhdan ma’lum bo‘lishicha, barg sathining normal darajada bo‘lishi FARning yutilishini 75-80% gacha borishini ta’minlasada, ammo barg sathining yanada yuqori bo‘lishi FARning yuqori darajada yutilishini bildirmaydi. Biz ham tadqiqot olib borgan 2023-2024 yillar davomida sabzi yetishtirishda ma’danli o‘g‘itlarni qo‘llash me’yorlari bo‘yicha variantlar kesimida parvarish qilinayotgan sabzi navlarini barg sathining shakllanishi rivojlanish fazalari kesimida aniqlab borildi. Olingan ma’lumotlarning ko‘rsatishicha, sabzi navlari barg sathi tahlil qilinganida ma’danli o‘g‘itlarni qo‘llash me’yorlari kesimida katta farqlar kuzatilganligi ma’lum bo‘ldi. Jumladan sabzining Nurli-70 navini o‘g‘it me’yorlari azot-200, fosfor-120, kaliy-90 qilib berib yetishtirganimizda sabzi 2 ta barg chiqarganida barg satxi xisoblanganda gektariga 3,0 m2 , 5 ta barg chiqarganida 9,0 m2/ga, 7 ta chin barg chiqarganida 14,8 m2/ga texnik yetilgan davrida o‘lchanganida 20,2 m2/ga ni tashkil qildi. 1-jadval Sabzi navlarining o‘suv davridagi barg yuzalari sathining ming. m2 /ga o‘rtaсha 2022-2023 yy. O‘sish bosqichlari texnik № Navlar O‘g‘it me’yorlari yetilish 2 ta barg 5 ta barg 7 ta barg davri 1 N200, P120 K90 3,0 9,0 14,8 20,2 Nurli-70 2 N250, P150 K120 3,5 10,6 17,2 25,5 3 N200, P120 K90 3,1 7,7 11,3 19,2 Mirzoyi sariq 4 N250, P150 K120 3,4 9,8 15,4 23,0 5 N200, P120 K90 2,7 6,2 12,2 17,0 Mirzoyi qizil 6 N250, P150 K120 2,6 6,0 12,5 16,7 Выпуск журнала №-19 Часть–1_ Январь –2025 103 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Nurli-70 sabzi navini o‘g‘it me’yorini oshirib berganimizda yani azot-250, fosfor-150, kaliy-120,kg/ ga yetishtirganimizda barglarning biroz uzun bo‘lganligini ko‘rishimiz mumkin, 2ta barg chiqarganda 3,5 m2/ga, 5ta barg chiqarganida 10,6 m2/ g, 7 ta barg chiqarganida 17,2 m2/ga, texnik yetilgan davrda o‘lchanganida esa 25,5m2/ ga ni tashkil qildi. Sabzining Mirzoyi sariq navini o‘g‘it me’yorlari azot-200, fosfor-120, kaliy- 90 qilib berib yetishtirganimizda sabzi 2 ta barg chiqarganida barg satxi xisoblanganda gektariga 3,1 m2 , 5 ta barg chiqarganida 7,7 m2/ga, 7 ta chin barg chiqarganida 11,3 m2/ga texnik yetilgan davrida o‘lchanganida 19,2 m2/ga bo‘lganligi kuzatildi. Mineral o‘g‘itlarning oshirilishi Mirzoyi sariq navining xam barg satxining oshishiga olib keldi yani o‘g‘it me’yori kamaytirilgan variantga nisbatan 2 ta barg chiqarganida 0,3 m2/ga, 5 ta barg chiqarganida 2,1 m2/ga,7 ta barg chiqarganda 4,1 m2/ ga, texnik yetilgan davrida 3,8 m2/ga yuqori bo‘lganligi kuzatildi. Tajribamizda qatnashgan sabzining yana bir Mirzoyi qizil navida barg satxi o‘lchanganda barglar bir muncha qisqa ekanligi kuzatilib mineral o‘g‘itlar kamaytirilgan fonda parvarishlanganda 2 ta barg chiqarganida barg satxi xisoblanganda gektariga 2,7 m2, 5 ta barg chiqarganida 6,2 m2/ga, 7 ta chin barg chiqarganida 12,2 m2/ga texnik yetilgan davrida o‘lchanganida 17,0 m2/ga bo‘lib Nurli-70 navining shu fondagi o‘g‘it me’yorida parvarishlangandagiga nisbatan mos ravishda 0,3; 2,8; 2,6; 3,2 m2/ ga kam, Mirzoyi sariq naviga nisbatan 0,4; 1,5; +0,9; 2,2 m2/ga kam bo‘ldi. Mirzoyi qizil navida o‘git me’yorini ko‘paytirganimizda xam yuqoridagi qonuniyat saqlanib qolganligi kuzatildi. Yuqoridagi ma’lumotlardan