4-5 YOSHLI MAKTABGACHA TAʼLIM TARBIYALANUVCHILARINING AQLIY RIVOJLANISHIDA MENTAL ARIFMETIKANING AHAMIYATI

Аннотация

Mental arifmetika, ya'ni hisoblashni ongli ravishda amalga oshirish, bolalarning matematik ko‘nikmalarini tez va samarali ravishda rivojlantirishga yordam beradi. Ushbu maqolada mental arifmetikaning asosiy prinsiplari, uning bolalarning aqliy rivojlanishiga ta'siri, mashg‘ulotlar va o‘yinlar orqali amalga oshirilishi, shuningdek, ota-onalar va tarbiyachilarning roli haqida batafsil ma'lumot beriladi. Mental arifmetika bolalarning e'tiborini, xotirasini va mantiqiy fikrlashini kuchaytirib, ularning umumiy aqliy rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Maqola, shuningdek, bolalarning mental arifmetika orqali o‘z ko‘nikmalarini rivojlantirishlari uchun amaliy maslahatlar va tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi. KALIT SO’ZLAR: Aqliy qobiliyat, mental arifmetika, xotira, e’tibor, diqqat, raqamlarni tasavvur qilish, aqliy rivojlanish. Ushbu maqolada 4-5 yoshli bolalarda e’tibor, xotira va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda mental arifmetikaning ahamiyati, uning foydalari va taʼlim jarayonidagi o‘rni ko‘rib chiqildi. Mental arifmetika bolalarning e’tiborini, xotira va mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda muhim ro’l o‘ynaydi. Ushbu tadqiqot natijalari, maktabgacha taʼlim muassasalarida mental arifmetika dasturlarini joriy etishning zarurligini ta'kidlaydi va pedagoglarga bolalarning aqliy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda yangi yondashuvlarni taklif etadi. Maktabgacha taʼlim davri Выпуск журнала №-18 Часть–8_ Январь –2025 7 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bolalarning aqliy rivojlanishi uchun muhim bosqichdir. Ushbu davrda bolalar o‘zlarining e’tibor, xotira va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda ko‘plab imkoniyatlarga ega bo‘ladilar. Mental arifmetika, ya'ni raqamlar bilan ishlashni qog'oz va ruchkadan foydalanmasdan, faqat ong va xotira yordamida amalga oshirish usuli, bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada 4-5 yoshli bolalarda e’tibor, xotira va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda mental arifmetikaning ahamiyati, uning foydalari va taʼlim jarayonidagi o‘rni batafsil ko‘rib chiqiladi. Mental arifmetika bola miyasini va matematik tafakkurni rivojlantiradi, o'quvchilar diqqatini berilgan topshiriqlarga jamlash, katta hajmdagi ma'lumotlarni yodlash va murakkab matematik misollarni yechish qobiliyatiga ega bo'ladilar. O'zlashtirilgan qobiliyatlar aqlning rivojlanishiga va shaxsning bolaga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Ilmiy texnik taraqqiyotning jadal sur'atlari zamon bilan hamnafas bo'lishga, zamonaviy bolalar ta'lim-tarbiyasiga munosib e'tibor qaratishga undaydi. Maktab va maktabgacha ta'lim dasturlari yetarli emas. Shuning uchun aqliy arifmetikaning dolzarbligi paydo bo'ldi. Arifmetik amallarni bajarish jarayonida bola bir vaqtning o'zida ikkala qo'lning bosh barmoq va ko'rsatkich barmoq bilan yog'och suyaklarni harakatga keltiradi, bu esa miyaning ikkala yarimsharlarini uyg'un rivojlanishiga yordam beradi. Shu bilan birga bola naqshli igna ustidagi suyaklarning ma'lum pozitsiyasi shaklida raqamlar va matematika harakatlarni ifodalashni o'rganadi. Mental arifmetika uchun 4 yoshdan 12-14 yoshgacha bolgan vaqt miya o'sishning boshqa davrlariga qaraganda ko'proq intensiv rivojlanadi.12-14 yoshdan keyin miyaning bunday miqdor va sur'atda murakkab ko'nikmalarni egallashi va ulardan foydalanish qobiliyati pasayadi. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, ko'plab bolalar uchun o'rganish natijasi nafaqat aniqlangan hisoblash qobiliyati, balki diqqatni jamlashni, xotira qobiliyatini yaxshilaydi, majoziy fikrlashni, tasavvurni va kuzatishni rivojlantiradi, tahlil qilish va umumlashtirish qobiliyatini yaxshilaydi. Shu bilan birga hissiy va irodaviy fazilatlar (mustaqillik, natijaga erishishda qat'iylik, xatti-harakatlarni ixtiyoriy tartibga solish, o'ziga ishonch) rivojlanadi. Выпуск журнала №-18 Часть–8_ Январь –2025 8 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Miyaning chap yarim shari mantiq, matematik qobiliyatlar, tildagi farq uchun javobgardir, o'ng yarim sharda esa ijodkorlik, san'at, tasavvur, vizualizatsiya va og'zaki bo'lmagan jihatlarga munosabat mavjud. Malayziya olimlari ham bu xulosani qo'llab-quvvatlamoqdalar. Abakusda ishlaganda ikkala qo'ldan foydalanish dastlab miyaning ikkala tomonini stimulyatsiya qiladi. Chunki bola doimo ikki qo'li bilan harakat qiladi. Abakus bilan ishlash doimiy jarayon bo'lib, bola suyaklarini doimiy ravishda his qiladi va harakatga keltiradi. Shu bilan miyaning ikkala qismini faollashtiradi. Odam ilgari faqat matematik daholar uchun mumkin bo'lgan eksrtaktsiya tezligiga erishadi. Mental arifmetika bolalarning e’tiborini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ular hisob-kitoblarni bajarish jarayonida diqqatlarini jamlashni o‘rganadilar. Bu, o‘z navbatida, ularning boshqa faoliyatlarida ham e’tiborlarini oshirishga yordam beradi. Mental arifmetika bolalarning xotira qobiliyatini oshirishga yordam beradi. Ular raqamlarni yodlash va tezda bajarish orqali xotira qobiliyatlarini rivojlantiradilar. Bu jarayon bolalarning o‘qish va yozish ko‘nikmalarini ham mustahkamlashga yord