PEDAGOGIKALIQ PSIXOLOGIYANIŃ JÚZEGE KELIW TARIYXI

Аннотация

В данной работе рассматривается возникновение и развитие науки педагогической психологии роль ученых в развитии науки педагогической психологии и роль самой педагогической психологии. Ключевые слова: образование, педагогическая наука, педагогические знания, интеллект, прагматическая функциональная психология, практика программного образования. Kirisiw Ilimiy bilimlerdiń kóplegen tarawlarınıń rawajlanıwı geterogen hám geteroxronik process bolıp, waqıt ótiwi menen bóleklenip ketken process bolıp tabıladı. Bul ádetde dúnyada júz berip atırǵan iri social -tariyxıy hádiyseler (revolyuciyalar, urıslar, tábiyǵiy apatlar ) menen anıqlama bernedi, olar pán rawajlanıwınıń mazmunı hám baǵdarına sezilerli tásir kórsetedi. Biraq, ol payda bolǵandan keyin, ol insan oylawınıń to'xtovsiz háreketi sebepli dawam etedi. Birinshi ret Yan Amos Komenskiyning 1657 yilgi “Ullı didaktika” shıǵarmasında aytılǵan pedagogikalıq pikir pedagogika teoriyasınıń rawajlanıwına hám mektep tálimin 836 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 maqsetli shólkemlestiriwge tiykar salındı. Bul shıǵarmanı 250 jıldan artıq dawam etken tálim psixologiyasining uzaq, keri rawajlanıwınıń birinshi shárti retinde de kóriw múmkin, sebebi ol ǵárezsiz pán retinde tek 19 -ásir aqırında qáliplese baslaǵan. Pedagogika pániniń qáliplesiwi hám rawajlanıwınıń pútkil jolin ush úlken dáwir (basqısh ) menen ańlatıw múmkin. Pedagogikalıq psixologiya 19 -ásir baslarında bólek pán retinde payda bolǵanına qaramay, onıń ǵárezsiz pán retinde rawajlanıwı hám payda bolıw jolı talay quramalı keshti. Túrli dúńyaǵa kózqaraslar arasındaǵı turaqlı gúres bul pánniń rawajlanıwına úlken tásir kórsetdi. Jámiyet tariyxıy rawajlanıwınıń arnawlı bir basqıshında qaysı dúńyaǵa kózqaras ústinlik etkenine qaray, izertlewdiń dárejesi hám sapası, alınǵan nátiyjelerdi qanday aytıw kerekligi anıqlandi. Eger ótken zamanda babalarımız insannıń psixologiyalıq nizamlıqların izbe-iz, hár tárepleme, arnawlı bir ilimiy jóneliste úyrenmegen bolsalar -de, bul hádiyselerdiń ilimpazlar qo'lyozmalarida kórinetuǵın bolıwı, olardıń insan rawajlanıwı haqqındaǵı qımbatlı pikirleri elege shekem úlken áhmiyetke iye. Abu Nasr Al-Farabi uyqassız qara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma Forobiy pedagogikalıq máseleler hám olar menen baylanıslı psixologiyalıq hám fiziologikalıq mashqalalardi unamlı sheshiwde shaxstı hár tárepten ajıralmas hám óz-ara baylanısqan bólimlerden shólkemleskenligin aytadı. Al-Forobiy bolmıstı biliwde pánniń rolin sheshiwshi faktor dep biladi. Onıń pikrine qaraǵanda, insan denesi, mıyı, sezim aǵzaları tuwılıwda ámeldegi bolsa -de, intellektual bilim, ruwxıylıq, ruxlanıw, intellektual hám etikalıq pazıyletler, xarakter, dinge sıyınıw, úrp-ádetler, tárbiya sırtqı ortalıq, basqa adamlar hám basqalar menen baylanısde payda boladı, insan olardı óz iskerligi járdeminde iyeleydi hám erisedi. Onıń aqli oylawınıń eń etuk jemisi, ruwxıy rawajlanıw ekenligi aytnadı. Abu Rayhon Beruniydiń tálim hám tárbiya, insan hám jetkinshek kámalıdiń maqseti, wazıypaları hám pozitsiyasi haqqındaǵı pikirleri anıq adamgershilik hám insanshunoslik tiykarında jaratılǵan. Bilim hám tárbiyanıń tábiyaat menen muwapıqlıǵı principlerıni oyshıldıń barlıq dóretpelerinde baqlaw múmkin. Ol insan tábiyaattıń bir bólegi ekenligin aytıp otedi. Beruniy tárbiya procesiniń mánisin tereń úyrenip, balalardıń jas qásiyetlerin esapqa alıw tiykarında qurıp, tábiyaat menen uyqaslıqtı uyretedi. Beruniy pedagogikalıq shıǵarmasında tiykarǵı másele insan jáne onıń baxıtı, tálim- tárbiyası, kámalı edi. Orta ásirlerde jasap dóretiwshilik etken oyshıl, medicina kósemi Abu Ali ibn Sinonıń insan ruwxıylıqı, aqıl hám júrek birligi, insan denesiniń dúzilisi, onıń nerv iskerligi hám olardıń 837 NEW RENAISSANCE 2025 MAY INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 5 tarmaqlanıwı hám jaǵdayları haqqındaǵı qımbatlı maǵlıwmatları házir de medicina pániniń zárúrli tiykarın quraydı. Yusuf Tán Hojibdiń tiykarǵı máselelerinen biri kámal insan tárbiyası bolıp tabıladı. Jazıwshı óz dóretpelerinde sol dáwirdegi jámiyet talaplarına juwap bere alatuǵın eń kámal insandı qanday oyda sawlelendiriw etkenligi tiykarında óz principlerıni izbe-iz bildiredi. “Qudadgu bilig” shıǵarması tálim hám tárbiya, ruwxıy kámalǵa jetkendiń usıl, ilaj hám kórsetpelerin ózinde jámlegen etika hám ádep haqqındaǵı ruwxıy derek bolıp tabıladı. Abdurahmon Jomiyning “Báháriston”, “Xirandnomai Iskandariy”, “Tuxtaful Ahror” hám basqa dóretpelerinde ilim hám bilim, tálim hám tárbiya, kásip-óner hám ónermentshilik, unamlı insaniy pazıyletler haqqındaǵı pikirleri kórsetilgen. Alisher Navaiydıń “Xazoyinul bilim”, “Mahbubul qulub” hám basqa dóretpelerinde jetik hám bárkámal insannıń ádep-etikası, ruwxıylıqı, ózgelerge qatnası, uqıp hám qábiletleri haqqında qımbatlı pikir-usınıslar bar. Bul psixologiyalıq kriteryalar social ádalattı qarar taptırıwda úlken áhmiyetke iye bolıwı aytnadı. Sonıń menen birge, Navaiy dóretpelerinde je