IMKONIYATI CHEKLANGAN (NOGIRON) INSONLAR UCHUN YENGIL AVTOMOBILLARNI LOYIHALASH

Аннотация

Mazkur maqolada imkoniyati cheklangan (nogiron) insonlar ehtiyojlarini hisobga olgan holda yengil avtomobillarni loyihalash masalalari yoritilgan. Avtomobillarning ergonomikasi, boshqaruv tizimlari va ichki dizaynini moslashtirish bo‘yicha zamonaviy texnologiyalar tahlil qilinadi. Shuningdek, turli mamlakatlarda qo‘llanilayotgan universal dizayn yondashuvlari va maxsus transport vositalarini ishlab chiqish bo‘yicha ilg’or tajribalar ko‘rib chiqiladi. Maqolada imkoniyati cheklangan shaxslarning harakatlanish erkinligini ta’minlash hamda ularning ijtimoiy faolligini oshirishga xizmat qiluvchi texnik va konstruktorlik yechimlari bo‘yicha tavsiyalar ham berilgan. Kalit so‘zlar: ergonomika, boshqaruv tizimlari, ichki dizayn, maxsus transport vositalari, imkoniyati cheklangan shaxslar, konstruktorlik yechimlari. Kirish. Hozirgi kunda imkoniyati cheklangan insonlar uchun avtomobillarni ergonomik jihatdan moslashtirish, boshqaruv tizimlari va ichki dizaynini yaxshilash zamonaviy texnologiyalar yordamida amalga oshirilmoqda. Ushbu texnologiyalar, nogironlik holatiga ega bo‘lgan shaxslarning harakat erkinligini oshirish, ularning haydash jarayonida qulaylik va xavfsizlikni ta’minlash maqsadida ishlab chiqilgan. Avtomobillarning ergonomikasi nogironlar uchun muhim ahamiyatga ega. Avtomobilning ichki dizayni, o‘rindiqlar, boshqaruv panellari va boshqa elementlar imkoniyati cheklangan shaxslar uchun qulay bo‘lishi zarur [1]. Masalan, o‘rindiqlarni yuqoriga ko‘tarish yoki pastga tushirish, burilish burchagini o‘zgartirish imkoniyatlari, shuningdek, qo‘ltiq yordamida o‘rindiqqa kirish va chiqishni osonlashtiruvchi mexanizmlar mavjud. Bunday dizaynlar nogiron insonlar uchun avtomobilga kirishni va undan chiqishni ancha osonlashtiradi. Boshqaruv tizimlariga kelsak, zamonaviy avtomobillarda mavjud bo‘lgan “smart” texnologiyalar nogironlar uchun haydashni yanada qulay va xavfsiz qilishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, elektr boshqaruv tizimlari yordamida haydovchilar oddiy tugmachalar yoki sensorli ekranlar orqali avtomobilni boshqarishi mumkin. Bu esa qo‘l yoki oyoq harakatlari cheklangan insonlarga avtomobilni boshqarish imkoniyatini beradi. Ayrim avtomobillarda ovozli boshqaruv tizimlari ham mavjud bo‘lib, ular https://scientific-jl.com 2 2 4 45-son_4-to’plam_May -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi haydovchilarga ovoz orqali buyruqlar berish imkoniyatini yaratadi. Ichki dizayn ham muhim ahamiyatga ega. Avtomobillar ichidagi joylashuv va elementlar joylashuvi nogironlar uchun qulay bo‘lishi kerak [2]. Masalan, tutqichlar va tugmachalar oson erishiladigan joylarda joylashishi kerak. Boshqaruv tizimlarining intuitiv dizayni haydovchiga bir qarashda kerakli funksiyalarni topishga yordam beradi. Shuningdek, avtomobillarda kengaytirilgan joylar va ko‘proq erkinlik uchun maxsus o‘rindiqlar o‘rnatilishi mumkin. Zamonaviy texnologiyalar yordamida avtomobillarni moslashtirish jarayonida 3D modellashtirish va virtual reallik (VR) texnologiyalari ham qo‘llanilmoqda. Bu texnologiyalar yordamida ishlab chiquvchilar avtomobilning ichki dizaynini va ergonomikasini sinovdan o‘tkazish imkoniyatiga ega. 3D modellashtirish orqali nogiron insonlarning ehtiyojlarini hisobga olgan holda avtomobilning barcha elementlarini optimallashtirish mumkin. Shuningdek, avtomobillarni moslashtirishda sun’iy intellekt (AI) va mashinani o‘rganish texnologiyalari ham qo‘llanilmoqda. Bu texnologiyalar yordamida avtomobillar haydovchining xatti-harakatlarini aniqlash va unga mos ravishda javob berish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Masalan, agar haydovchi stress holatida bo‘lsa, avtomobil avtomatik ravishda tezlikni pasaytirishi yoki xavfsizlik tizimlarini faollashtirishi mumkin. Universal dizayn yondashuvi va maxsus transport vositalarini ishlab chiqish, imkoniyati cheklangan insonlar uchun harakat erkinligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega [3]. Turli mamlakatlarda ushbu yondashuvlarni amalga oshirishda ilg’or tajribalar mavjud bo‘lib, ular nogironlar va qariyalar uchun qulay va xavfsiz transport tizimlarini yaratishga qaratilgan. Skandinaviya mamlakatlari, xususan, Shvetsiya va Norvegiya universal dizayn yondashuvini joriy etishda yetakchi hisoblanadi. Ushbu mamlakatlarda transport infratuzilmasi va avtomobillarni loyihalashda insonning barcha ehtiyojlari inobatga olinadi. Masalan, Shvetsiyada jamoat transporti vositalari, shu jumladan avtobuslar va tramvaylar, nogironlar uchun qulay kirish imkoniyatlariga ega. Bunday transport vositalarida past platformalar, tutqichlar va maxsus joylar mavjud bo‘lib, bu imkoniyati cheklangan shaxslarning harakatini osonlashtiradi. Norvegiyada esa maxsus transport vositalarini ishlab chiqish bo‘yicha innovatsion yondashuvlar qo‘llaniladi. Masalan, elektr avtomobillarni nogironlar uchun moslashtirishda sun’iy intellekt va sensorli texnologiyalar ishlatilmoqda. Bunday avtomobillar haydovchining ehtiyojlariga mos ravishda avtomatik ravishda sozlanishi mumkin, bu esa haydash jarayonini yanada qulay va xavfsiz qi