POLIVINILXLORID ISHLAB CHIQARISH VA UNING O‘ZBEKISTON TARAQQIYOTIDAGI O‘RNI

Аннотация

Ushbu maqolada O'zbekistonda polivinilxlorid (PVX) ishlab chiqarish jarayoni, mavjud imkoniyatlar, ishlab chiqarishning texnologik bosqichlari, eksperimentlar natijalari va PVXning mamlakatimiz iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishidagi o'rni haqida so'z yuritiladi. В данной статье рассматриваются процесс производства поливинилхлорида (ПВХ) в Узбекистане, существующие возможности, технологические этапы, результаты химических экспериментов и роль ПВХ в социально-экономическом развитии страны. This article discusses the production process of polyvinyl chloride (PVC) in Uzbekistan, available opportunities, technological stages, results of chemical experiments, and the role of PVC in the socio-economic development of the country. Kalit so'zlar: Polivinilxlorid, PVX, suspenziyali pvx, gost, texnologik jarayon, iqtisodiy rivojlanish, Kirish: Polivinilxlorid (PVX) kimyo sanoati sohasidagi eng muhim polimerlardan biridir. Uning keng ko’lamli qo'llanilish soahalati qurilish materiallari, sanitariya texnikasiva santexnika, elektr kabellari, mebel detallaridan tortib kundalik turmushda ham ishlatiladi. O'zbekistonda PVX ishlab chiqarishni yo'lga qo'yish mamlakatning ichki talabini qondirish bilan birga, eksport salohiyatini oshirish, yangi ish o'rinlari yaratish va ilmiy-texnik salohiyatni mustahkamlashga xizmat qiladi. Bu o’z navbatida kata iqtisodiy daromad keltirmoqda. Umumiy qism PVX ishlab chiqarishning texnologik asoslari-PVX vinilxlorid monomerining (VCM) radikal polimerlanishi orqali olinadi. Ushbu jarayon quyidagi asosiy bosqichlardan iborat: Xomashyo tayyorlash: Etilen va xlor gazlari asosiy xomashyo bo'lib, ular o'zaro ta'sirlanib, vinilxlorid monomerini hosil qiladi. CH2=CH2+HCl→CH2=CHCl Polimerlanish: pvx maxsus reaktorlarda radikal initsiatorlar ishtirokida 40- 60°C haroratda polimerlanadi.Polimerlanish turli usullarda va turli reaktorlarda olib boriladi. Suspenziya reaktori (Suspension Reactor)-Eng keng tarqalgan usul – PVX https://scientific-jl.com 1 9 45-son_4-to’plam_May -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi ishlab chiqarishning 80–90% shu usul bilan amalga oshiriladi.Reaksion muhit: suvda erimaydigan vinilxlorid monomeri suspenziya holatida bo‘ladi. Tuzulishi – Aralashtirgichli katta metall reaktor,Sovitish tizimi ichki bosimni ushlab turuvchi valflar. Afzalligi: mahsulot yirik granulalarda, osongina quritiladi. . Emulsiyali reaktor (Emulsion Reactor) Vinilxlorid suvda sirt faol moddalar yordamida emulsiya holatida bo‘ladi. Kichik dispersli PVX (yumshoq plastiklar uchun) olishga mos. Bunday reaktorlar ham aralashtirish va sovitish tizimlariga ega bo‘ladi. Yomg‘ir usuli reaktori (Bulk Polymerization / Mass Polymerization Reactor)-Vinilxlorid hech qanday suv yoki emulsiya holda, to‘g‘ridan-to‘g‘ri polimerlanadi. Bu usulda yuqori sof PVX olinadi, lekin issiqlikni boshqarish qiyinroq. Maxsus sovitiladigan reaktorlar talab etiladi. Kontinual (uzluksiz) reaktorlar-Katta miqdorda PVX uzluksiz ishlab chiqarishda ishlatiladi. Harakatlanuvchi reaktorlar yoki quvurli reaktorlar shaklida bo‘ladi. Ko‘pincha suspenziya yoki emulsiyali polimerizatsiya usullari bilan birgalikda ishlatiladi. PVX ajratish va quritish: Hosil bo'lgan PVX dispersiyasi filtrlanib, yuvilib, quritiladi va tayyor mahsulot sifatida saqlanadi. [3] O'zbekistondagi mavjud ishlab chiqarish imkoniyatlari-O'zbekistonda, xususan, Navoiy viloyatidagi "Navoiyazot" korxonasida PVX ishlab chiqarish loyihasi yo'lga qo'yilgan. Bu loyiha yordamida yillik 100 ming tonnagacha PVX ishlab chiqarish imkoniyati mavjud. Loyiha Xitoy texnologiyasi asosida qurilgan bo'lib, zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan. Hozirda zavotdan suspenziyali usulda pvx ishlab chiqarilmoqda bo’lib ular quyidagilar- O`zMSt 299:2024 bo`yicha ikkilamchi plastiklashtirilmagan qo`shimchalarsiz suspenziyali polivinilxlorid, ГОСТ 14332-78 bo’yicha Suspenziyali polivinilxlorid (PVX) hamda Ts 00203849 – 149:2022 bo`yicha Suspenziyali polivinilxlorid PVX-S-68 lar ishlab chiqarilmoqda lekin zavod buyurtmachilar ehtiyojidan kelib chiqab yana boshqa markadagi pvx larni ham ishlab chiqara oladi. Bular quyidagilar: [2][4] 1-jadval Brend, daraja OKP kodi Qo'llanilishi PVC-S-8939-M 22 1211 2700 Maxsus turdagi kabel plastmassalari, plyonkalar PVC-S-7459-M 10 va boshqa turdagi maxsus maqsadlar uchun Yuqori daraja 22 1211 0100 mo'ljallangan mahsulotlar Birinchi sinf 03 22 1211 0101 02 22 1211 0102 01 PVC-S-7059-M 22 1211 0200 Yengil va issiqlikka chidamli kabel plastmassasi, 00 tibbiy plastmassa, kino materiallari, sun'iy teri, https://scientific-jl.com 2 0 45-son_4-to’plam_May -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Brend, daraja OKP kodi Qo'llanilishi yuqori quvvatli quvurlar kabi mas'uliyatli plastiklashtirilgan mahsulotlar PVC-S-7058-M 22 1211 0300 Yorug'lik va issiqlikka chidamli kabel 08 plastmassasi, yuqori quvvatli quvurlar, maxsus linolyum, plastiklashtirilgan plyonkalar va sun'iy teri kabi mas'uliyatli plastiklashtirilgan mahsulotlar PVC-S-7056-M 22 1211 040