DASTURLİ SİMFONİZM RİVOJİDA GEKTOR BERLİOZNİNG “FANTASTİK SİMFONİYASİ”.

Аннотация

Hector Berlioz's “Fantastic Symphony” (1830) is one of the first and largest programmatic symphonic works of Romantic music. Through this symphony, Berlioz expanded the possibilities of expressing music based on a plot, moving away from the traditional symphonic form. The work consists of five parts, in which the main character's love, depression, and hallucinations are described. https://scientific-jl.com 7 4 45-son_4-to’plam_May -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi The central musical idea - idée fixe - expresses the main image throughout the symphony. Berlioz's work, with its new use of orchestral sounds, rich timbres, and figurative musical language, significantly influenced the development of program symphonism and paved the way for subsequent composers in this direction. Keywords: Hector Berlioz, Fantastic Symphony, programmed symphonism, romantic music, idée fixe, orchestra, musical work with a plot, image in music, 19th century, programmed symphony. XIX asr musiqasi o‘zining boy mazmuni, chuqur hissiyati va badiiy ifoda imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Ayniqsa, romantik davr kompozitorlari musiqa orqali ichki kechinmalar, his-tuyg‘ular va syujetli voqealarni ifodalashga intilganlar. Shu jarayonda dasturli simfonizm yangi yo‘nalish sifatida shakllanib, musiqiy asarlarda aniq g‘oya va syujetga asoslangan tuzilmani ifoda etishga xizmat qildi. Bu yo‘nalishning asoschilaridan biri — fransuz bastakori Gektor Berlioz bo‘lib, uning "Fantastik simfoniyasi" dasturli simfonik janrning eng yorqin namunasidir. Ushbu asar musiqada obraz yaratish, orkestr tovushlarini yangi badiiy vosita sifatida qo‘llash va programmatik g‘oyani amalga oshirish borasida inqilobiy ahamiyat kasb etdi. Mazkur ishda "Fantastik simfoniya"ning musiqiy tahlili orqali Berliozning dasturli simfonizm rivojiga qo‘shgan hissasi yoritiladi. Dasturli simfonizm — bu musiqiy yo‘nalish bo‘lib, unda asar aniq syujet, obraz yoki g‘oyaga asoslanadi va tinglovchiga ma’lum bir voqeani tasvirlashni yoki hissiy holatni yetkazishni maqsad qiladi. Dasturli musiqa, ya’ni programmatik musiqa, instrumental asarlar orqali hikoya qilishga intiladi. Bu janrda har bir musiqiy qism voqealarning rivojlanishini, obrazlarning o‘zgarishini yoki ruhiy kechinmalarni aks ettiradi. Dasturli simfoniyaning ildizlari klassik davrga, ayniqsa Betxovenning “Pastoral simfoniyasi”ga borib taqaladi, ammo u to‘laqonli shaklga XIX asr romantik musiqasida ega bo‘ldi. Bu davr kompozitorlari inson ruhiy olamiga, tabiat manzaralari va dramatik syujetlarga chuqur e’tibor qaratdilar. Gektor Berlioz bu borada peshqadam bo‘lib, 1830 yilda yaratgan "Fantastik simfoniya" orqali dasturli simfoniyaning ilk yirik namunasi va nazariy asoslarini ishlab chiqdi. U musiqani syujet asosida qurdi, orkestr imkoniyatlaridan keng foydalandi va idée fixe (asosiy g‘oya) orqali musiqiy izchillikni ta’minladi. Shunday qilib, dasturli simfonizm musiqiy asarning nafaqat estetik, balki badiiyhikoyaviy mazmunini ham ochib berishga qaratilgan bo‘lib, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Liszt, Rixard Shtraus, Mahler kabi bastakorlar tomonidan yanada takomillashtirildi. XIX asr musiqasi insonning ichki dunyosini, ruhiy holatini va hayotiy voqealarni chuqurroq ifodalashga intilgan davr bo‘lib, bu jarayonda yangi musiqiy janr https://scientific-jl.com 7 5 45-son_4-to’plam_May -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi va shakllar yuzaga keldi. Aynan shunday yo‘nalishlardan biri — dasturli simfonizm — an’anaviy instrumental musiqa doirasidan chiqib, voqelikni, syujetni yoki obrazni musiqiy vositalar orqali ifodalashni maqsad qilgan janr hisoblanadi. Dasturli simfonizmning mohiyati: Dasturli simfoniya — bu kompozitor tomonidan oldindan belgilangan syujet asosida yaratilgan simfonik asar bo‘lib, unda har bir qism biror voqea, holat yoki obrazni tasvirlaydi. Bu janrda musiqa tinglovchiga nafaqat estetik zavq berishi, balki hikoya qilish, obraz yaratish yoki ruhiy holatni tushuntirishi ham kerak. Dasturli simfoniyada odatda matnli dastur (programa) bo‘lib, u tinglovchiga asarni qanday tushunish haqida yo‘l-yo‘riq beradi. Shakllanish tarixi: Dasturli musiqaning ilk elementlarini klassik davr bastakorlarining asarlarida ham uchratish mumkin. Masalan, Ludvig van Betxovenning 6-simfoniyasi — “Pastoral” — dastlabki dasturli simfonik asarlardan biri hisoblanadi. Unda tabiat manzaralari va dehqonlar hayoti musiqiy obrazlar orqali ifodalangan. Ammo to‘liq shakllangan dasturli simfoniya XIX asrda, romantik musiqaning gullab-yashnagan davrida paydo bo‘ldi. Romantik kompozitorlar musiqani faqat tovushlar tizimi emas, balki badiiy fikrni yetkazish vositasi sifatida ko‘rdilar. Aynan shu ruhda Gektor Berlioz dasturli simfonizmga asos soldi. Berlioz va dasturli simfoniyaning taraqqiyoti: Fransuz bastakori Gektor Berlioz (1803–1869) 1830 yilda yaratgan “Fantastik simfoniya” bilan dasturli simfonizm tarixida yangi bosqichni boshlab berdi. Ushbu asarda musiqiy shakl, dramatik syujet va orkestr tovus