XIX ASR OXIRI XX ASR BOSHLARIDA TURKISTON MUSIQA MADANIYATI VA TEATR SAN’ATINI RIVOJLANISHIDA JADID MUTAFAKKIRLARINING O‘RNI VA ROLI

Аннотация

Mazkur matnda XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda teatr san’atining shakllanishi, uning jadidchilik harakati bilan uzviy bog‘liqligi yoritiladi. Jadid ziyolilari teatrni ma’rifat, savodsizlikka qarshi kurash va zamonaviy tafakkurni shakllantirish vositasi sifatida targ‘ib etganlar. Kalit so‘zlar: jadid, teatr san’ati, milliy musiqa, janr. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston hududida jadidchilik harakati katta kuch bilan rivojlandi. Bu harakat faqat siyosiy-ijtimoiy sohalardagina emas, balki madaniyat, san’at, ayniqsa musiqa va teatr san’ati rivojiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Jadid mutafakkirlari o‘z davrining ilg‘or fikrli ziyolilari bo‘lib, xalqni ma’rifatli qilish, madaniyatni zamonaviylashtirish, milliy o‘zlikni anglash g‘oyalarini ilgari surdilar. Ularning ushbu g‘oyalari san’at, ayniqsa teatr va musiqa orqali keng targ‘ib qilindi. Jadid mutafakkirlari xalq og‘zaki ijodini, maqom san’atini, milliy kuy va qo‘shiqlarni o‘rganish, targ‘ib qilish hamda saqlab qolishga katta e’tibor qaratdilar. Abdurauf Fitrat — XX asr boshlarida o‘zbek jadidchilik harakatining yetakchi arboblaridan biri bo‘lib, u nafaqat adabiyot, balki musiqa sohasida ham muhim ilmiy ishlar olib borgan. Uning “Shashmaqom” nomli risolasi va maqom san’atiga oid boshqa asarlari o‘zbek musiqashunosligining shakllanishida asosiy rol o‘ynagan. Abdurauf Fitrat maqom san’atini chuqur o‘rganib, uni ilmiy asosda tahlil qilgan. Uning “Shashmaqom” risolasi va “O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi” (1927) nomli asarlari o‘zbek musiqashunoslik fanining poydevorini yaratgan. Bu asarlarda Fitrat maqomning nazariy asoslari, tarixiy rivoji va estetik xususiyatlarini tahlil qilgan. Fitrat 1921-yilda Buxoroda Sharq musiqasi maktabini tashkil etib, uning birinchi direktori bo‘lgan. U bu maktabga mumtoz musiqa bilimdonlari (sozanda, xonandalar) bilan birga Viktor Uspenskiy singari musiqashunoslarni ham taklif etgan. Fitratning tashabbusi bilan ota Jalol va ota G‘iyosdan Buxoro Shashmaqomi V. Uspenskiy tomonidan ilk bora notaga olinib, nashr etilgan. https://scientific-jl.com 6 6 45-son_3-to’plam_May -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Fitratning maqom san’atiga oid ilmiy ishlari o‘zbek musiqashunosligi tarixida muhim o‘rin egallaydi. Uning asarlari orqali maqom san’ati ilmiy asosda o‘rganilib, uning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Bu ishlar o‘zbek milliy musiqasining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Uning “Sharq musiqasi” nomli asari Sharq xalqlari musiqasining nazariy asoslarini tahlil qilgan muhim ilmiy ish hisoblanadi. “Sharq musiqasi” asari ikki asosiy bo‘limdan iborat: 1. “Sharq musiqasi” bo‘limi: Bu bo‘limda Fitrat Sharq xalqlari musiqasining uslubiy farqlari bo‘lishiga qaramay, ularning nazariy jihatdan 12 maqom asosida birlashganini ta’kidlaydi. Ushbu yagona nazariya arab istilosidan keyin musulmon Sharqida hukm surgan umumiy ta’lim tizimi tufayli shakllanganini qayd etadi . 2. “Musiqamizning tarixiga bir qarash” bo‘limi: Bu qismda Fitrat o‘zbek musiqasining tarixiy rivojlanishini tahlil qiladi. U tanbur, rubob, tor, g‘ijjak kabi Sharq cholg‘u asboblari haqida fikr yuritadi va ularning musiqiy risolalarda qanday tasvirlanganini o‘rganadi . Fitrat musiqa ilmiga nazariy yondashgan va o‘tmish musiqa allomalarining musiqiy risolalarini chuqur o‘rganish orqali xulosalar chiqargan. U, shuningdek, maqom san’atining tuzilishi, ijro uslublari va estetik me’yorlarini tahlil qilgan. Masalan, u Shashmaqomni olti asosiy maqom — Buzruk, Rost, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq maqomlari bo‘lib, har bir maqom mushkilot (soddagina cholg‘u), nasr (qo‘shiq bilan cholg‘u), ufor (tonish bilan cholg‘u)lardan iborat uchga bo‘linganini ta’riflaydi . XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonda teatr san’ati yangi bosqichda rivojlana boshladi. Bu davrda jadidchilik harakati keng quloch yoyib, xalqni uyg‘otish, savodsizlikka barham berish, zamonaviy tafakkurni shakllantirish yo‘lida turli madaniy vositalardan foydalandi. Shulardan biri – teatr san’ati bo‘ldi va bu san’at turi jadidchilik harakati bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlandi. Teatr san’ati orqali xalqni ma’rifatli qilish, ijtimoiy illatlar ustidan kulish va milliy ongni uyg‘otish asosiy maqsad bo‘ldi. Turkistonda teatr san’ati xalq orasida ilgari keng tarqalmagan edi. Ammo jadid ziyolilari G‘arbdagi teatrlarni o‘rganib, bu usul orqali xalqni oson va tez tarbiyalash mumkinligini angladilar. Shundan so‘ng maktablarda, jamoat joylarida sahna asarlari qo‘yila boshlandi. Bu tomoshalar odamlar orasida katta qiziqish uyg‘otdi. Turkistonda teatr san’ati aynan jadidlar faoliyati tufayli shakllandi. Bu teatrlar orqali ijtimoiy adolatsizlik, johillik, xurofot, ayollar erksizligi kabi muammolar tanqid qilindi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Qodiriy, Hamza Hakimzoda Niyoziy kabi jadidlar teatr pyesalari yozib, sahnalashtirdilar. Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875–1919) – Turkiston jadidchilik harakatining asoschilaridan biri, ma’rifatparvar, jurnalist, dramaturg va ijtimoiy arbob