JAHON MAMLAKATLARIDA YASHIL IQTISODIYOTGA O`TISH TENDENSIYALARI VA O`ZIGA XOSLIKLARI

Аннотация

This article analyzes the main directions, trends and their peculiarities of the transition to the green economy in world countries. At present, how the green economy serves as a solution to global problems is analyzed through strategies and processes being implemented in cross-country. On the example of the following countries, the solutions and works are considered. Kalit so`zlar. yashil iqtisodiyot, barqaror rivojlanish, ekologik xavfsizlik, qayta tiklanadigan energiya, sanoat moslashuvi, xalqaro hamkorlik, texnologik tengsizlik. Kirish. XXI asr global iqtisodiyotida ekologik barqarorlik va resurslardan oqilona foydalanish dolzarb muammolik jarayonlardan biriga aylandi. Iqtisodiy o‘sishni saqlagan holda atrof-muhitga bo‘lgan salbiy ta’sirni kamaytirish, nafaqat https://scientific-jl.com 1 8 2 45-son_1-to’plam_May -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar oldida turgan asosiy vazifalardan biridir, balki global muammodir. Shu munosabat bilan, “yashil iqtisodiyot” tushunchasi so‘nggi yillarda nafaqat ekologlar, balki iqtisodchilar, siyosatchilar va jamoatchilik tomonidan keng muhokama qilinmoqda. BMT ta’rifiga ko‘ra, yashil iqtisodiyot — bu odamlarning hayot sifatini yaxshilovchi, ijtimoiy adolatni ta’minlovchi va ekologik xavf-xatarlarga qarshi chora-tadbirlarni o‘z ichiga olgan iqtisodiy tizimdir. Metodlar. Ushbu tadqiqotimizda “Yashil iqtisodiyotga o`tish tendentsiyalari va o`ziga xosligi”ga bir qancha jihatlar ko`rib chiqilgan. Bular asosan yashil iqtisodiyot tushunchasi, ishlab chiqarishda ekologik xavsizlikni hisobga olish, qayta tiklanadigan energiya kabi jihatlar maqolada alohida e`tirof etilgan. Natijalar. Dunyo miqyosida yashil iqtisodiyot mavzusiga ko`p mamlakatlar tomonidan alohida e`tibor qaratilib kelinmoqda. Yashil iqtisodiyotga to`htaladigan bo`lsak bu iqtisodiy o‘sish va barqaror rivojlanish jarayonida atrof-muhitga zarar yetkazmaslik, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashga yo‘naltirilgan iqtisodiy modeldir. Ishlab chiqarishda ekologik xavfsizlikni hisobga olish deganda ishlab chiqarish jarayonida atrof-muhitga salbiy ta’sirlarni kamaytirish, resurslardan oqilona foydalanish, chiqindilarni nazorat qilish va tabiiy muhitga zarar yetkazmaslik choralarini ko‘rish kabi chora tadbirlar tushuniladi. Qayta tiklanadigan energiya asosan bu quyosh, shamol, suv, biomassa va geotermal issiqlik kabi manbalardan olinadigan energiyadir. Bu manbalar tabiiy holda doim yangilanib turadi, shuning uchun ularni cheksiz darajada ishlatish va uzluksiz energiya olish imkonini beradi. Yashil iqtisodiyot o`z ichiga asosiy uch jihatni qamrab oladi. Bular: 1-rasm. Yashil iqtisodiyotning uch jihati. https://scientific-jl.com 1 8 3 45-son_1-to’plam_May -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi (Muallif tomonidan ishlab chiqilgan) 1. Yashil iqtisodiyotga o‘tishning global tendensiyalari Bugungi kunda ko‘plab davlatlar yashil iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha strategik rejalarni ishlab chiqmoqda. Quyida ayrim mintaqalar va davlatlar misolida bu tendensiyalarni ko‘rib chiqamiz: Yevropa Ittifoqi: “Yashil kelishuv” (Green Deal) strategiyasi doirasida 2050- yilgacha karbon neytral iqtisodiyotga o‘tish rejalashtirilgan. Bu borada quyosh va shamol energetikasi, yashil transport, chiqindilarni qayta ishlash kabi sohalarga katta investitsiyalar yo‘naltirilmoqda. AQSh: So‘nggi yillarda toza energiya va ekologik innovatsiyalar bo‘yicha faol harakat qilmoqda. “Inflation Reduction Act” qonuni orqali yashil texnologiyalarga milliardlab dollar ajratilgan. Xitoy: Global ekologik harakatlarning yetakchisiga aylanmoqda. Karbon emissiyasini 2030-yilgacha pasaytirish va 2060-yilgacha to‘liq neytrallikka erishish rejasi mavjud. Elektr transport vositalari va quyosh panellari ishlab chiqarish bo‘yicha dunyoda yetakchi hisoblanadi. Skandinaviya mamlakatlari: Shvetsiya, Norvegiya va Daniya yashil iqtisodiyotga o‘tishda eng muvaffaqiyatli davlatlar qatorida. Ular energiyaning katta qismini qayta tiklanadigan manbalardan oladi va ekologik soliq siyosatini yuritadi. 2. Yashil iqtisodiyotning o‘ziga xos jihatlari Yashil iqtisodiyot modelining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: Ekologik toza ishlab chiqarish: Asosan xomashyo, energiya va texnologiyalardan atrof-muhitga zarar yetkazmasdan, resurslarni tejab, chiqindilarni kamaytirgan holda, zamonaviy va “yashil” usulda mahsulotni ishlab chiqarish jarayonidir. Innovatsiyalar va fan-texnika taraqqiyoti: Yashil texnologiyalar, toza energiya, elektr transport vositalari va chiqindilarni qayta ishlash yo‘nalishidagi ilmiy yutuqlar bu sohani jadallik bilan rivojlantirmoqda. Xalqaro hamkorlik: Parij kelishuvi, COP konferensiyalari kabi xalqaro tashabbuslar yashil iqtisodiyotga o‘tishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. 3. Yashil iqtisodiyotga o‘tishda duch kelinayotgan muammolar Moliyaviy xarajatlar: Yashil iqtisodiyotga o‘tish bu ekologik barqaror va kam uglerodli iqtisodiyot