ZAMONAVIY MUTAXASSISLARNING KASBIY FAOLIYATIDAGI NUTQ MADANIYATI KO’NIKMALARI.

Аннотация

Ushbu maqolada kasbiy faoliyatda muvaffaqiyatga erishish uchun zamonaviy mutaxassis nutq madaniyati ko'nikmalarini mukammal egallashi va kasbiy muloqotda lingvistik, kommunikativ va xulq-atvor qobiliyatlariga ega bo'lishi kerakligi haqida fikr yuritiladi. Kalit so’zlar: zamonaviy mutaxassis, nutq madaniyati, ko'nikmalar, kasbiy muloqot, lingvistik, kommunikativ, xulq-atvor, qobiliyat, muloqot, tilshunoslik, kommunikativ portret. Akademik D.S.Lixachev o‘zining “Yaxshilik haqida maktublar” kitobida shunday yozgan edi: “Insonni, uning aqliy rivojlanishini, uning axloqiy xarakterini bilishning eng ishonchli yo‘li uning qanday gapirayotganini tinglashdir. Bizning nutqimiz, nafaqat xatti-harakatlarimiz, balki shaxsiyatimiz, qalbimiz, ongimizning eng muhim qismidir”. Darhaqiqat, insonning tili, nutqi insoniy fazilatlarning, madaniyatining, aql-zakovati darajasining aniq ko'rsatkichidir. Maktabda olgan asos va bilimlarga tayangan holda, har bir inson butun umri davomida o'z ona tili bilan munosabatlarini qurishda davom etadi. Bu jamiyatda, oilada muvaffaqiyatga erishishning zaruriy sharti, muvaffaqiyatli mehnat, muvaffaqiyatli hayot uchun shartdir. Ona tilining alohida o'rni shundaki, tilni doimiy ravishda takomillashtirmasdan turib, barcha ilmiy fanlarni - ham gumanitar, ham tabiiy, ham texnik sohalarni chuqur o'rganish mumkin emas, chunki til inson fikrlari, his- tuyg'ularini yetkazish usullaridan biridir. Til estetik nuqtai nazardan bebahodir, lekin tilning asosiy vazifasi muloqot vositasi bo'lishdir. Biz uyda va ishda, ko'chada, avtobusda, do'konda, radio tinglash yoki televizor tomosha qilishda kundalik muloqotda nutqdan foydalanamiz. Ona tili avlodlar o'rtasidagi muloqotning eng muhim vositasi bo'lib, to'plangan tajribani uzatishni ta'minlaydi. Maktab ta'lim tizimida "Ona tili" fani alohida o'rin tutadi: u https://inlibrary.uz 4 4 45-son_1-to’plam_May -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi nafaqat o'rganish ob'ekti, balki o'qitish vositasi hamdir. Ona tili insonning intellektual va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishni ta'minlaydi, mavhum fikrlash, xotira va tasavvurni rivojlantiradi, mustaqil ta'lim faoliyati, shaxsning o'zini-o'zi tarbiyalash va o'zini-o'zi anglash ko'nikmalarini shakllantiradi. Shuning uchun ham barcha fanlarni o'rganishning asosiy maqsadlari shaxsning lingvistik rivojlanishi, adabiy tilida uni qo'llashning turli sohalari va vaziyatlarida ravon gapirishni ta'minlaydigan malaka va ko'nikmalarini takomillashtirishdan iboratdir. Turli bilimlarni xotirada saqlash va o'zlashtirish shakli sifatida ona tili barcha fanlar bilan uzviy bog'liq bo'lib, boshqa barcha fanlarni o'zlashtirish sifatiga ta'sir qiladi va kelajakdagi kasbni egallashga yordam beradi. Til- hayot bilan chambarchas bog'liq. Zamonaviy dunyoda ona tilini bilish, muloqot qilish qobiliyati, muloqot jarayonida muvaffaqiyatga erishish - bu shaxsning o'ziga xos xususiyatlari bo'lib, ular hayotning deyarli barcha sohalarida erishgan yutuqlarini belgilaydi, uning o'zgaruvchan sharoitlariga ijtimoiy moslashishiga yordam beradi. Binobarin, zamonaviy ta’lim muassasalari bitiruvchilari nafaqat yuqori malakaga ega bo‘lishlari, balki muloqot tamoyillarini, ayniqsa, nutqni chuqur anglashlari kerak. Nutq madaniyati kasbiy tayyorgarlikning tarkibiy qismlaridan biridir. Yosh mutaxassislar nutq faoliyatining barcha turlarida ravon bo'lishi, suhbatni malakali olib borishi, umuman, muloqot madaniyatining sir-asrorlarini puxta egallashlari lozim. Nutq madaniyati, nutq odobi – ogʻzaki va yozma adabiy til meʼyorlari (talaffuz, urgʻu, soʻz qoʻllash, grammatika, uslubshunoslik qoidalari)ni egallash, shuningdek, turli aloqa-aralashuv sharoitlarida tilning tasviriy vositalaridan nutqning maqsad va mazmuniga mos ravishda foydalanish mahorati; Nutqiy mahorat esa nafaqat adabiy meʼyorlarga amal qilish, balki oʻzaro mavjud boʻlgan variantlardan mazmunan eng toʻgʻri, eng aniq, uslub va vaziyat nuqtai nazaridan eng maqbuli va ifodalisini tanlab olish mahoratidir. Yuksak nutq madaniyati kishining umumiy yuksak madaniyatini, fikrlash madaniyatini, tilga nisbatan ongli mehr-muhabbatini namoyon qiladi. Nutq madaniyati nazariyasining asosiy tushunchasi til meʼyoridir. Zamonaviy nutq madaniyati nazariy va amaliy fan boʻlib, u til amaliyotiga taʼsir etish maqsadida adabiy til tarixi, grammatika, uslubshunoslik va boshqa tilshunoslik bo’limlarining yutuqlari va xulosalarini umumlashtiradi. Nutq madaniyati nazariyasida adabiy til milliy tilning oliy shakli deb eʼtirof etiladi; badiiy adabiyot tili oʻzining eng yaxshi namunalari bilan xalqning madaniyat sohasidagi yutuqlari va anʼanalarini mustahkamlaydi va boyitadi. Nutq madaniyati ijtimoiy hodisa boʻlib, u jamiyat, fan va texnika, madaniy va adabiy hayot rivoji bilan chambarchas bog’liq holda taraqqiy etiladi. Jamiyat aʼzolarining madaniy saviyasi ortgan sari nutqi ham jilolanib, sayqallashib, nutq madaniyati qoidalari va meʼyorlariga muvofiq holda takomillashib https://inlibrary.uz 4 5 45-son_1-to