ВОЯГА ЕТМАГАН ВА БОЛА ТУШУНЧАЛАРИНИНГ УЛАРГА ҚАРШИ ЖИНОЯТЛАРНИНГ ОЛДИНИ ОЛИШДА ЎЗАРО БОҒЛИҚЛИГИ ТЎҒРИСИДА

Аннотация

Мақолада вояга етмаган ва бола тушунчалари ўртасидаги муносабатларни ҳуқуқий тартибга солиш нуқтаи назаридан уларга қарши жиноятларнинг олдини олишда ҳуқуқий таҳлил қилиш билан боғлиқ масалалар муҳокама қилинади. Муаллиф вояга етмаганлар ва болаларнинг ҳуқуқий ҳолати тўғрисида ўз фикрларини билдирган олимларнинг фикрларини тақдим етади. Муаллифнинг хулосалари асосида ҳуқуқни муҳофаза қилиш фаолиятида вояга етмаганлар ва болаларнинг ўзига хос хусусиятлари тўғрисида тегишли илмий асосланган таклифлар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар: вояга етмаган, бола, ҳуқуқий мақом, вояга етмаган ва бола ҳуқуқлари, юридик тармоқлар, ювенал юстиция. О СООТНОШЕНИИ ПОНЯТИЙ НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИЙ И РЕБЕНОК В ПРЕДУПРЕЖДЕНИИ ПРЕСТУПЛЕНИЙ В ОТНОШЕНИИ НИХ Аннотация. В статье рассматриваются вопросы связанные с правовыми анализом соотношения понятий несовершеннолетний и ребенок в предупреждении преступлений в отношении них с точки зрения юридической регламентации. Автором приводятся мнения ученых, которые высказали мнения правовом статусе несовершеннолетнего и ребенка. Основываясь на заключениях автора, разработаны соответствующие научно обоснованные предложения относительно особенностей несовершеннолетнего и ребенка в правоприменительной деятельности. Ключевые слова: несовершеннолетний, ребенок, правовой статус, права несовершеннолетнего и ребенка, юридические отрасли, ювенальная юстиция. ON THE RELATIONSHIP BETWEEN THE CONCEPTS OF A MINOR AND A CHILD IN PREVENTING CRIMES AGAINST THEM Annotation. The article examines issues related to the legal analysis of the relationship between the concepts of a minor and a child in preventing crimes against https://scientific-jl.com/new 4444 5555 1111 Volume–76_Issue-1_May-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS them from the point of view of legal regulation. The author cites the opinions of scientists who expressed their opinions on the legal status of a minor and a child. Based on the author's conclusions, relevant scientifically substantiated proposals have been developed regarding the characteristics of a minor and a child in law enforcement activities. Key words: minor, child, legal status, rights of minors and children, legal branches, juvenile justice. Ўзбекистон Республикасининг “Вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликларнинг профилактикаси тўғрисида”ги қонуннинг 3- моддасида, “вояга етмаган – ўн саккиз ёшга тўлмаган шахс” [1] деган тушунча мустаҳкамланган. БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1985 йилнинг 10 декабрида қабул қилинган “Пекин қоидалари”да қуйидаги таъриф келади: “вояга етмаган деб, ҳуқуқбузарлик учун мавжуд ҳуқуқий тизим доирасида катта ёшдагилар тортиладиган жавобгарлик шаклидан фарқ қиладиган шаклдаги жавобгарликка тортилиши мумкин бўлган бола ёки ёшга айтилади”[2]. Мазкур таърифда муайян, аниқ ёш кўрсатилмаганлиги сабабли “вояга етмаган бола” атамаси бир қадар ноаниқ бўлиб туюлади. Бу нуқтаи назардан Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенцияда келтирилган тушунча энг аниқдир. “Бола” ҳамда “вояга етмаган” тушунчалари масаласида Конвенцияда “бола” тушунчасига таъриф берилганлиги сабабли ҳуқуқий адабиётларда қонунчиликдан “вояга етмаган” атамасини чиқариб ташлаб, унинг ўрнига “бола” атамасини қўллаш масаласи мутахассислар томонидан илгари сурилмоқда. Шунингдек, улар томонидан қонун ҳужжатларида “вояга етмаган жиноятчилар” каби изоҳлар бўлмаслиги кераклиги тўғрисида фикр билдирилмоқда. Улар ўрнига “вояга етмаганларга нисбатан судлов”ва “жиноий судлов тизимида болалар” атамаларини киритиш таклиф этилмоқда. Бу атамалар устуворлиги шундаки, улар нейтрал характерга эга бўлиб, таҳқиромуз кўринишга эга эмас[3, с.11]. Бизнинг фикримизча, “бола” атамаси билан “вояга етмаган” тушунчаси бирхиллаштирилиши мақсадга мувофиқ. Бунда “бола” атамасига нисбатан “вояга етмаган” атамаси изоҳ, таъриф сифатида қабул қилиниши керак. Бола ҳуқуқлари юридик соҳа олимларининг илмий асарларида турлича талқин қилиб ўтилган. “Ўзбекистон юридик энциклопедияси”да бола ҳуқуқлари деб инсон ҳуқуқларининг болага нисбатан қўлланишига айтилган ва айни вақтда бола ҳуқуқлари соҳасидаги махсус нормаларнинг ишлаб чиқилиши, боланинг жамиятдаги алоҳида ҳолати, уларнинг оиладаги ўрни, ёши билан боғлиқ махсус ҳуқуқларнинг ҳамма давлат қонунчилигида белгиланмаганлиги, вояга етганлар ҳуқуқларининг барчасига эга эмаслигидан келиб чиқиши қайд этилган[4, б.64]. https://scientific-jl.com/new 4444 5555 2222 Volume–76_Issue-1_May-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Ҳуқуқшунос олимларимиз томонидан ишлаб чиқилган юридик атамаларнинг қомусий луғатида ҳам бола ҳуқуқлари тушунчаси юқоридаги тартибда баён қилиб ўтилган[5, б.82]. Бизнинг фикримизча, мазкур таърифларнинг умумий мазмуни бола ҳуқуқлари тушунчасини бир жиҳатдан, яъни инсон ҳуқуқларининг болаларга нисбатан қўлланилиши нуқтаи-назаридан очиб берсада, таърифда ўзига хос камчилиги намоён бўлади. Тўғри, бола ҳуқуқлари айни вақтда инсон ҳуқуқлари, инсон ҳуқуқларининг болаларга нисбатан қўлланилиши, бироқ инсон ҳуқуқларининг барчаси ҳам болалар учун татбиқ қилинмайди. Хусус