ОПРЕДЕЛЕНИЕ УСТОЙЧИВОСТИ СОРТОВ ПШЕНИЦЫ К БОЛЕЗНЯМ НА ОСНОВАНИИ ХОЗЯЙСТВЕННО-ЦЕННЫХ ПРИЗНАКОВ

Аннотация

When creating initial sources of new varieties of cereal grain crops, samples from a large collection are of great importance, since varieties belonging to different genotypes exhibit properties of resistance to adverse natural factors, diseases and pests. Key words: selection, prematurity, harem cell, fertility, collection, phenological observation, fertility, drought, model. Kirish. Respublikamizni turli mintaqalarining tuproq-iqlim sharoitlariga mos bo‘lgan, ertapishar, issiqlikka, garmselga, kasalliklarga va yotib qolishga chidamli, https://scientific-jl.com/new 66 66 Volume–76_Issue-1_May-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS sug‘oriladigan maydonlarda hosildorligi 70-100 s/ga, shu bilan birga don sifati, nonboplik xususiyatlari yuqori bo‘lgan intensiv tipdagi kuzgi bug‘doy navlarini yaratish, bugungi kunda seleksioner olimlar oldidagi eng asosiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Tadqiqot predmeti va uslublari. Janubiy dehqanchilik ilmiy tadqiqot instituti hamda xalqaro ilmiy markazlar SIMMYT va ICARDA tashkilotlarining jahon kolleksiyasidan olingan 73 ta yangi yumshoq bug‘doy nav namunalari va andoza navlar sifatida olingan mahalliy Yaksart, Hazrati Bashir navlaridan foydalanib tajriba qo‘yildi. Tajribani joylashtirishda nav namunalarning ekin maydoni 10 m2, 3 qaytariqda GenStat dasturining Alpha designs programmasidan foydalanildi. Tajriba davomida fenologik kuzatish, hisob va tahlillar (Butunittifoq O‘simlikshunoslik instituti VIR, 1984) uslubi bo‘yicha va biometrik tahlillar Qishloq xo‘jalik ekinlari Davlat nav sinash komissiyasining (1985, 1989) uslublari bo‘yicha olib borildi. Matematik tahlil natijalari “Metodika polevnogo opita” Dospexov B. (1985) tomonidan ishlab chiqilgan uslub asosida o‘tkazildi. Tajribamiz natijalariga ko‘ra andoza navlardan yuqori eng yaxshi hosildorlikka ega bo‘lgan 20 ta nav namunalarning ba’zi ko‘rsatkichlariga to‘xtalib o‘tamiz. Tadqiqot natijalari: Nav namunalarning o‘suv davri. O‘suv davri davomiyligi qulay ob-havo sharoitlarida o‘simliklarning mahsuldorlik ko‘rsatkichlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi barchaga ma’lumdir. Yumshoq bug‘doy o‘simligining o‘suv davri davomiyligi nafaqat hosildorlikni belgilaydi, balki o‘simlikning qurg‘oqchilikka, kasalliklarga va tashqi muhitning stress omillariga chidamliligini namoyon qiladi. Ko‘pchilik olimlarning ma’lumotlariga ko‘ra ertapisharlikni aniqlashda “unib chiqish-boshoqlash” davri muhim ko‘rsatkich hisoblanadi. Ba’zi olimlarning fikricha, bug‘doy o‘simligining ertapisharligi asosan boshoqlash fazasiga qarab belgilanadi. Unib chiqish-boshoqlash. Bug‘doyning unib chiqish fazasi hosil uchun muhim ahamiyatga ega, chunki xuddi shu fazada murtak ildizcha faoliyati susayib, asosiy ildiz tizimi shakllanadi. Umuman biologik jihatdan tezpishar bo‘lgan bug‘doy navlari mamlakatimizning turli tuproq-iqlim sharoitlarida dehqonchilikni intensivlashtirishga imkoniyat yaratadi. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda o‘z tadqiqotlarimizda bu ko‘rsatkichga asosiy e’tiborni qaratdik. Tajriba yilida o‘rganilgan yumshoq bug‘doy nav namunalarining “unib chiqish-boshoqlash” davri o‘rtacha sutkalik haroratga bog‘liq holda muayyan bir uyg‘unlikda o‘zgarib turdi (1-jadval). https://scientific-jl.com/new 66 77 Volume–76_Issue-1_May-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS 1-jadval Tadqiqot natijalari Boshoq- Vegetatsi Hosil- 1000 Don № Katalog raqami lashgacha ya davri, dorliks/ dona don naturasi, bo‘lgan kun kun ga vazni, gr gr/l 1 9003 162 203 78,5 41,1 812 2 9004 158 202 79,0 38,2 791 3 Yaksart 164 204 72,2 37,3 799 4 9009 167 204 72,0 33,5 823 5 9010 166 203 75,7 33,1 788 6 9017 161 203 74,9 32,5 818 7 9023 164 204 72,2 38,7 820 8 9024 163 203 74,5 34,5 806 9 9027 163 202 78,1 33,8 793 10 9030 161 203 71,5 37,8 807 11 9034 164 204 74,5 42,0 818 12 9037 166 203 74,1 40,3 802 13 9045 168 206 76,0 36,9 796 14 9046 162 205 77,6 43,1 812 15 9047 170 205 77,1 33,9 797 16 9055 172 205 73,7 31,1 779 17 Hazrati Bashir 160 203 76,7 36,2 823 18 9059 167 202 73,4 36,5 791 19 9067 167 206 73,6 40,0 822 20 9074 170 204 74,5 36,9 801 Tadqiqotlar natijasiga ko‘ra, andoza Yaksart navining “unib chiqish- boshoqlash” davri 164 kunni va H.Beshir navining “unib chiqish-boshoqlash” davri 160 kun bo‘lganligi aniqlandi. Tajriba natijasiga ko‘ra, andozaga nisbatan tanlab olingan namunalar orasida 1 tasi eng qisqa “unib chiqish-boshoqlash” davri katalog raqami 9004 namunasida 158 kunga teng bo‘ldi. Vegetatsiya davri. Yumshoq bug‘doy donining to‘lishish davrida yog‘ingarchilikning ko‘p bo‘lishi don to‘lishish davrining uzayishiga sabab bo‘ladi. Don to‘lishish davri uchun maqbul harorat 200S hisoblanadi. Tajribalarimizda andoza Yaksart navida vegetatsiya davri 204 kun va ikkinchi andoza H.Bashir navida 203 kun bo‘lganligi aniqlandi (1-jadval). Nazoratga nisbatan eng qisqa vegetatsiya davri katalog raqami 9004, 9027, 9059 namunalarida 202 kun bo‘lganligi kuzatildi. Bu namunalar seleksiya jarayonlarida qo‘llanilib, ertapishar va yuqori hosilli navlar yaratishda qimmatli xo‘jali