QO‘QON XONLIGIDA YER EGALIGI VA IRIGATSIYA TIZMI

Аннотация

Ushbu maqolada Qo’qon xonliging ,dehqonchilik ,yer egaligi va irigatsiya tizmi kengroq yoritilgan ,xonlikning asosiy tayanchi bo’lgan dehqonchlik uni iqtisodiy jihatdan taminlab turgan ,suv taminoti irigatsiya tizimi ham muhim bo’lgani uchun mavzuning dolzarbligini ko’rsatadi.Hozirda ham bu malumotlar muhimligi sabab bu maqolada yer egaligi va irigatsiya tizimi manbalar asosida tahlil qilindi Kalit so’zlar: Qo’qo xonligi , Vaqf , yer -suv,amlok ,xususiy ,tarxon ,xiroj yerlari Farg’ona vodiysi Chinobod,Shahrixonsoy ,Yangiariq ,irrigatsiya tizmi . Qo’qon xonligi yer egaligi va irrigatsiya,dehqochilik umuman shu boradagi hamma sohali tizimlar muhim sanalgan chunki bu davrda iqtisodiy jihatdan muhim tayanchi hisoblanar edi.Ayniqsa bu davrda dehqonchilik salmog’i yuqori bulgan Farg’ona vodiysida bu narsa yaqqol ko’zga tashlangan .Xonlik xududida suv manbalarning yetarli ekanligi dehqonchilikdan yuqori hosil olish imkonini bergan .Ekiladigon ekinlar butun hudud yani O’rta osiyo uchun hos bulgan ekinlar yetishtirish g’allachilik ,jo’xori chilik, polizchilik ,bog’dorchilik ,sabzovatchilik,sholkorlik ,anchagina rivojlangan bo’lgan .19 asrga kelib xonlikda paxta maydonlari xam to’xtovsiz kengayib borgan bu esa Rossiya va boshqa davlatlarga eksport qilish imkonini bergan .Yerga egalik qilish bu yerda ham oldin va usha davrda mavjud qo’shni davlatlarnikidey bo’lib,xosildor yerlarning katta qismi davlatniki xisoblanar edi.davlatdagi eng katta mulkdor xon bo’lib ,u katta –katta xosildor yerlarga ,ulardan olinadigon xosilga ,bu yerlarda joylashgan yaylovlar va hamma yerlarga egalik qilgan Qo’qon xonligida yer egalik turlari boshqa davlatlardan uncha farq qilmagan ularning har birini vazifalari qonunlari bo’lgan . Qo’qon xonligida yer egalik turlari 1. Xiroj yerlar – yer egalarining xususiy yerlari;2. Davlat yoki amlok yerlar – xonga qarashliyerlar, o‘rmonlar, to‘qaylar, yo‘lu-ko‘priklar;3. Xususiy yerlar – xonning maxsus farmoyishi bilan yirik amaldorlarga berilgan yerlar(suyurg‘ol);4. Vaqf yerlar – diniy muassasalarga, ya’nimasjid, madrasa, mozorlarga qarashli yerlardir. Madrasalar uchun ajratilgan vaqf yerlaridan xiroj olinmasdi ,lekin masjidlar foydalanadigon yerlardan barcha qatori xiroj olinadi1‘’Muntaxab at –tavorix ‘ ‘ asarida ma’lumot berilishicha Yor masjid Qo’qon xoni Umarxonning ov qiladigon qo’riq 1 Н.Пантусов О податях и повинностях сухествовоших в бывшем Кокондском хонстве :в последне время Хидояр –хона //Туркестатанеские ведмости ,1876 -16 б https://scientific-jl.com/new 2222 4444 6666 Volume–76_Issue-1_May-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS yerlari sifatida ishlatilgan .Uning so’zlariga qaraganda Yor masjidning yer maydoni 4 ming tanob ( qariyb 2 ming gektar ) ni tashkil etgan .U yerda ko’l,sholi maydoni ,turli xil mevalar bog’lar bo’lgan ,Bu yer Qo’qon xonlarining ov maydoni Shikorgoh bo’lgan .2 Bundan tashqari qishloq jamoasiga tegishliyerlar, ko‘l va adirlar ham bo‘lib, ulardan aholi umumiy asosda foydalangan. Amlok xonixtiyoridagi yer bo‘lib, u «zamini xos», deb ham atalgan va undan keladigan barcha daromad xonningixtiyorida bo‘lgan3. Bunday yerlar xon tomonidan ayrim guruh va shaxslargaberilgan. Yerni olgan kishi, uni o‘z hisobidan sug‘orib, olgan hosilidan xonga soliq to'lagan va bu soliq miqdori xirojdan ortiq bo‘lgan.Yerga egalikda mulk, ijara, urg‘u, tanho shakllaridan ham foydalanilgan. Mulk - boylarga qarashli bo‘lgan xususiy yerlarbo‘lib, ular dehqonlarga ijaraga berilgan. Ijara -muayyan shartlar asosida beriladigan barcha ko‘chmas va ko‘chadigan mulk - yer, ariq,tegirmon, tim, rasta, ulov va boshqalarni o‘zichiga olgan mulk shakli bo‘lsa, urg‘u –musodara qilish yo‘li bilan xon mulkiga aylantirilgan yoki gunohkorni qo‘lga olishda jonbozlik qilgan shaxslarga berilgan yer vaboshqa mol-mulkdir. Tanho – hukmdor tomonidan alohida xizmat ko‘rsatgan kishilarga amlok yerlardan ba’zilarini in’om etilishi tufayli paydo bo‘lgan mulk shakli bo‘lib, bunday yerlarda soliq yig‘ish huquqi tanho egalari tanhodorlarga berilgan. U o‘ziga berilgan yer, bir nechta qishloq, hatto katta mulkning yillik yoki yarim daromadini hadya sifatida olgan. Ba’zan kishi bir umr tanhodor bo‘lgan va o‘g‘li xon marhamatiga sazovor bo'lsa, tanhodorlik meros tarzida davom etgan. Harbiylarga tanho yoki xiroj taqdim etilsa, u tarxon, deb atalgan. Xonlikda mehnatkash aholining turmushi og‘ir bo‘lib, ularning ko‘pchiligida yer bo‘lmagani sababli katta yer egalarining yerlarida ishlab kun kechirganlar. O‘z kuchini sotish evaziga tirikchilik qiluvchi bunday dehqonlar chorakorlar deb atalgan.Yer egasiga yollanib, uning ot-ulovi va ish qurollaridan foydalanib dehqonchilik qilgan chorakor xirojga, yetishtirgan hosilining 1/5 qismini xirojga to‘lagach, qolgan hosilning 3/4 qismini yer egasiga topshirgan. Uning o‘zida hosilning ¼ qismi qolgan. Agar chorakor paxta yoki oqmakkajo‘xori ekib dehqonchilik qilgan bo‘lsa, yuqoridagi chiqimlardan so‘ng unga hosilning 1/3 qismi qolgan. Qishloq aholisi tirikchilik uchun yana boshqa yumushlarni ham b