TRANSPOZITSIYA HODISASI HAQIDA ISPAN TILSHUNOSLIGIDAGI QARASHLAR

Аннотация

The article analyzes the phenomenon of transfer of independent word groups into each other (transposition) in Spanish and Uzbek languages based on the interaction of conversion and transposition. In addition, the expression of independent word groups in Spanish and Uzbek languages, the use of methods for describing independent words and suffixes are discussed. Analytical data on the role of language in creating analytical structures when using independent words in Spanish and Uzbek languages are also presented. Key words: independent word, noun, adjective, number, adverb, pronoun, verb, conversion, transposition. Transpozitsiya nazariyasini birinchi marta Balli, uning individual tomonlarini O.Jespersen, A.Seshe, A.Frey yaratgan. Sharl Balli shveytsariyalik taniqli tilshunos, F. de Sossyurning shogirdi, zamonaviy funksional stilistikaning asoschilaridan biri, so‘zlashuv nutqini o‘rganishga asos solgan. Balli klassikaga aylangan ushbu asarida https://scientific-jl.com/new 77 77 Volume–74_Issue-2_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS stilistikaning asosiy vazifalari til vositalarining muloqot sohalari bo’yicha taqsimlanishini va inson his-tuyg’ularini ifoda eta oladigan hissiy rangdagi nutqni o’rganish ekanligini ko’rsatadi. S. Ballining kitobi fransuz va boshqa G’arbiy Yevropa tillari mutaxassislari, shuningdek, stilistika nazariyasi bilan shug’ullanuvchilar uchun zarur qo’llanmadir. L.Tenier birinchi darajali transpozitsiya (so’z yoki o’zaklarning nutqning bir qismidan ikkinchisiga tarjimasi) va ikkinchi daraja (gaplarni vazifasiga tarjima qilish) o’rtasidagi farqni ajratib ko’rsatish (“tarjima” deb ataladi) turlarining tavsifini berdi (ot, sifat, qo’shimcha). Transpozitsiya g’oyasi transformatsion usulning markazidadir. Sovet tilshunosligida transposition so’z shakllantirish, sintaktik masalalari munosabati bilan o’rganilmoqda gullar, semantik sintaksisi trope nazariyasi va boshqalar (E. S. Kubryakova, V. G. gak, P. A. Soboleva va boshqalar tomonidan ishlari).[ Balli S.,1955] . Konversiya ( lot. Conversiō “davolash”, “o’zgartirish”) – so’z yasash usuli, boshqa fleksiyon paradigmasida asoslarni almashtirish orqali yangi so’zlarni shakllantirishdir. Konvertatsiya so’z yaratish usuli sifatida ko’p morfemalar boshqa tillarda , masalan, ingliz yoki xitoy tillarida keng tarqalgan. Transpozitsiya hodisasi o’zbek tilida bo’lgani kabi ispan tilida ham qayd etiladi. So‘z turkumining ko‘chishi – transpozitsiya deganda, ma’lum bir turkumga mansub so’zning o’ziga xos bo’lgan atash, vazifa semasini kuchsizlantirib, boshqa so’z turkumiga xos semantik va grammatik belgiga ega bo’lishi tushuniladi. Turkiy tillarda so’z turkumi birbiridan qat’iy chegaralanmaydi, ular uzviy aloqada, bir butun sistemani tashkil etadi. Bu sistema qismlari dialektik mantiqdagi “oraliq uchinchi” qonuniyatidan kelib chiqqan holda gibrid so’z sifatida baholanadigan, har ikki siraga xos semantik- grammatik belgini o’zida saqlovchi, bir turkumdan ikkinchi turkumga ko’chish bosqichida turuvchi so’zlar bilan uzviy bog’lanadi. Mustaqil so’zlar orasidagi o’zaro munosabat va ularning bir-biriga ko’chishi leksema sememasidagi taraqqiyot natijasida yuzaga kelib, ko’chishning nutqiy va lisoniylashgan ko‘rinishi farqlanadi. Nutqiy ko’chishda nutqiy ko’chma ma’no ifodalanadi. Masalan, Birni ko’rib fikr qil, birni ko’rib shukr qil gapida son turkumiga mansub (bir) so’zi vaqtincha ot turkumi vazifasida kelmoqda va bu o’tkinchi, nutqiy hodisa. Lisoniy ko’chishda so’z bir turkumdan boshqa turkumga butunlay o’tib ketadi, transpozitsiya hodisasi yuz beradi Transpozitsiya konvertatsiya va leksiklashuvni o’z ichiga olganligi sababli va so’zlarning grammatik shakllari leksiklashtirilganda, ikkinchisi asoslanishi, qo’shimchalanishi va hokazo bo’lishi mumkin, keyin konvertatsiya, transpozitsiya va leksiklashuv ma’lum bir tarzda bog'lanadi. Shuning uchun ularni ajratish kerak. Hatto tor ma’nosida ham transpozitsiya konversiyadan ko’ra kengroq tushunchadir. Uning ikki xili bo‘lib, birinchisida so‘z bir leksikgrammatik turkumdan ikkinchisiga o‘tadi, ikkinchisida esa, unga o‘tmasdan, faqat boshqa gap bo‘lagi vazifasida qo‘llanadi. Shuning uchun, uning birinchi xususiyatida transpozitsiya konvertatsiya bilan mos keladi. Biroq konvertatsiya jarayonida so‘z yasash affiksli so‘z hosil qiluvchi o‘zak https://scientific-jl.com/new 77 88 Volume–74_Issue-2_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS murakkablashmasdan boradi, ko‘chirish esa affiks yasalishi bilan ham mavjud. Shunday qilib, konversiya ajralmas qismi, transpozitsiya turlaridan biridir, shuning uchun ba’zi tadqiqotchilar kabi ularni aniqlash mumkin emas. Asoslash, adverbiallashtirish va boshqalar. Leksiklashuv natijasini ifodalovchi hodisalar konversiya va transpozitsiya bilan bog‘liq. Binobarin, bu hodisalar ham semantik- morfologik-sintaktik (ot va qo‘shimcha so‘zning lug‘aviy shakllaridan yasalganda), ham semantik-morfologik (so‘zning grammatik shakllaridan yasalganda, ya’ni leksiklashuv jarayonida) bilan