БИОЛОГИК КЕЛИБ ЧИҚИШГА ЭГА БЎЛГАН АШЁВИЙ ДАЛИЛЛАР ЭКСПЕРТИЗАСИНИ ЗАМОНАВИЙ ИМКОНИЯТЛАРИ

Аннотация

This article presents an analysis of the literature on the importance of DNA testing in the study of physical evidence of biological origin. Key words: forensic medicine, examination of physical evidence of biological origin, DNA tests. https://scientific-jl.com/new 77 00 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Жиноий ва фуқаролик ишларини олиб бориш жараёнида тезкор-қидирув ва суд-прокуратура ходимлари олдида вужудга келадиган кўплаб масалаларнинг ҳал этишда ашёвий далиллар экспертизасини ўтказилиши адолатни қарор топтиришда муҳим аҳамиятга эга. Ашёвий далиллар ҳар хил (жиноят содир этилган қуроллар, ўғирланган нарсалар, ҳужжатлар, жиноят содир этилган буюмларда, жабрланувчи ёки гумондор шахснинг қўллари ва кийимларида сақланиб қолган қонга ўхшаш доғлар, сўлак, шаҳват, сийдик, тер ва ҳакозолар излари, сочлар) бўлганлиги сабабли уларнинг текшириш учун нафақат суд-тиббий экспертлари, балки криминалистлар, ҳисобчи экспертлар, техник экспертлар ва бошқа соҳа мутахассислари жалб этилиши мумкин. Суд-тиббий экспертлари текшириш зарур бўлган ашёвий далилларни икки гуруҳга ажратиши мумкин. Биринчи гуруҳ - ўлим сабабини, мажбурлаш турини ва жароҳатларнинг ҳосил бўлиш сабабини аниқлашда ёрдам берадиган ашёвий далиллар. Масалан, мурда танасида топилган ўқ ашёвий далил ҳисобланади, бу эса ўз навбатида суд-тиббий экспертига ўлим сабабини ҳамда жароҳатнинг тавсифини аниқлашда ёрдам беради. Мурда пойафзали тагида топилган, электр токи таъсиридан вужудга келган “белги” ўлим сабабини ва жабрланувчи электр токи таъсир этган вақтда қандай ҳолатда бўлганлигини аниқлашда муҳим аҳамият касб этади. Бундай ҳолларда жабрланувчининг пойафзали ашёвий далил ҳисобланади. Ашёвий далилларнинг иккинчи гуруҳини биологик келиб чикишга тааллуқли объектлар ташкил қилади. Бундай объектлар сифатида одам танаси қисмлари (соч, тирноқ, тери, суяк қолдиқлари) ҳамда ажратмалари (қон, сўлак, шаҳват, сийдик, тер ва х.к.з.) ва уларнинг хужайра элементлари, шунингдек, ҳайвонлар тўқималари (қон, сочлар, суяклар ва бошқалар) хизмат қилади. Текшириш натижасида уларнинг табиати, хусусиятлари (масалан, қон, соч, шаҳват), уларнинг одам ёки ҳайвонга ёки аниқ қайси шахсга тааллуқлиги аниқланади. Биологик келиб чиқишгага эга бўлгаи ашёвий далиллар суд-тиббий экспертизаси асосан Республика суд-тиббий экспертиза илмий-амалий маркази (РСТЭИАМ) ҳамда унинг Тошкент шаҳри, Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлардаги филиалларини суд-биологик бўлимларида ўтказилади. Ҳозирги пайтга келиб, криминалистикада шахс идентификацияси ва диагностикасини ҳал этишда молекуляр генетик тадқиқотларга асосланган ДНК экспертизасининг роли муҳим аҳамият касб этмоқда. Хусусан, оғир жиноятлар, масалан, одам ўлдириш, номусга тегиш, қасддан тан жароҳати етказиш, йўл- https://scientific-jl.com/new 77 11 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS транспорт ҳодисалари содир этилганда, номаълум мурдалар, жабрланувчи, айбланувчи, гумондорлар шахсини аниклашда, жиноят содир этилган жойда аниқланган биологик излар кимга тегишли эканлиги, шахси номаълум мурдаларни шахсини таҳминдаги қариндошлари билан солиштириш орқали шахсини аниқлаш, ота-оналик фактини аниқлаш каби ишларни молекуляр генетик йўл билан олиб борилиши суд ва тергов жараёни учун инкор этиб бўлмайдиган далиллардан бири бўлиб хизмат қилмоқда. Инсон организмининг барча тўқималари ва суюқликлари ДНК текширувлари объекти ҳисобланади. Турли микрофлора билан ифлосланган, аралаш табиатга эга бўлган (масалан, инсон ва ҳайвон тўқималари) ҳамда ўта кам миқдордаги биологик материал бўйича ҳам ДНК текширувлари ўтказилиши мумкин. Мазкур экспертизада замонавий молекуляр генетик услубларни қўллаб одамнинг биологик объектларини тадқиқот қилиш йўли билан иш учун аҳамиятли бўлган маълумотлар аниқланади. Бунда ҳар бир шахснинг табиатан индивидуал ўзига хос ва иккинчи шахсда қайта такрорланмас генетик материаллар тўплами - генотипга эга бўлиши асосий кўрсаткич бўлиб ҳисобланади. Суд ва тергов жараёни учун инкор этиб бўлмайдиган далиллардан бири бўлган ДНК текширувлари нималарга асосланган, қачондан бошлаб амалиётда қўлланилмоқда ва қандай имкониятларга эга? 1985 йилда инглиз олими А. Джеффрис инсон геномида минисателлит маркерларнинг юқори полиморф оиласини аниқлаган ва илк бор ДНК молекуласида гипервариабель (мультиаллель) локусларнинг полиморфизмини ўрганиш суд-биологик текширувларда аҳамиятга эга бўлиши мумкинлиги ҳақида фикрни илгари сурган. Айни шу йилда биринчи марта ашёвий далилларда ДНК-текширувларининг имкониятлари кўрсатилган. 1986 йилдан бошлаб биологик табиатга эга бўлган объектларнинг криминалистик текширувларида идентификацион вазифаларни ҳал этиш этиш учун генетик усуллар қўлланила бошлаган. ДНК текширув усули “геном дактилоскопия”, “генотиплаш”, “ДНК-анализ” (инглиз тилидаги илмий адабиётда – “DNA profiling”, “ DNA fingerprinting”, “DNA typing”) тарзида ҳам номланади. Ҳар бир инсон генетик конституциясининг ўзига хос бўлган хусусиятларини аниқлаш бу усулнинг моҳиятини ташкил этади. Инсон хромо