JAVDAR DONIDAN UNI ISHLAB CHIQISHNING SAMARALI TEXNOLOGIYASINI TADBIQ ETISH

Аннотация

The use of rye grain processing products in various branches of the food and processing industries is currently attracting the attention of researchers and producers of the Republic of Uzbekistan. This is due to the increase in sown areas, the creation of new rye varieties, and numerous studies of technological, biochemical, and https://scientific-jl.com/new 88 22 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS biological possibilities. Keywords: technology, rye, confectionery, component, perspective, diet, biology, satiety, digestive organ, nutrition, genomics, biosafety, hexaploid Hozirgi vaqtda O’zbekiston Respublikasida javdar donni asosan chorva ozuqasining, don komponenti va spirt ishlab chiqarish uchun kichik qismi sifatida ishlatiladi. Un, qandolatchilik va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishda bug‘doy un o‘rniga javdar unidan xom ashyo sifatida foydalanish istiqbolli. Javdar doni unidan noodle ishlab chiqarishda foydalanish mumkin, Bu pishirishni, tez nonushta qilishni yoki parhez va davolash va profilaktik non turlarini, shu jumladan to'liq va ko'p donli nonlarni ishlab chiqarishni talab qilmaydi [4]. Ilmiy tadqiqotning hozirgi yo‘nalishi don javdarni kraxmalga qayta ishlash texnologiyasi, javdar kepagidan xun tolasi va donni qayta ishlashning biomodifikatsiyalangan mahsulotlari ishlab chiqarish uchun foydalanish [3]. Shuni ta'kidlash kerakki, hozirgi vaqtda O’zbekiston Respublikasida mavjud un tegirmonlarida navli javdar unini sanoat ishlab chiqarish yo'q. Xorijiy olimlarning so’nggi 10 yil davomida olib borgan tadqiqotlari asosan javdar turlarining biologiyasi va uning o’sishi va rivojlanishidagi bioxavfsizligi, geksaploid javdarning kelib chiqishi, donning sanoat ishlab chiqarilishi va bug’doy bilan raqobatbardoshligi, javdar genomikasi va biotexnologiyasi bilan bog’liq. don va uni qayta ishlash mahsulotlari [3]. Hozzirgi kunda javdar donasi va uni qayta ishlash mahsulotlarini o'rganish bo'yicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Undan non pishirish, makaron, qandolat, kraxmal, go‘sht va oziq-ovqat sanoatining boshqa tarmoqlarida talabga ega bo‘ladigan, ma’lum tarkibi va xossalariga ega bo‘lgan javdar unining turli navlari, butun va raqamlangan don mahsulotlari ishlab chiqarishning yangi texnologiyalari ishlab chiqarish ko’zlanmoqda. Ushbu ishning maqsadi tritikali donini yuqori sifatli non tayyorlashda ishlatiladigan un olishning samarali texnologik sxemasini ishlab chiqish. Metodologiya. Olimgan ma’lumotlarga ko’ra Butunrossiya don va uni qayta ishlash mahsulotlari ilmiy-tadqiqot institutida o'tkazilgan tadqiqotlarda “V.I. V.M. Gorbatov”, Don zonali qishloq xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan yetishtirilgan 2014 yil hosilining “Ramses” navi va 2015 yil hosilining “Saur” navining javdar donining namunalaridan foydalanildi. https://scientific-jl.com/new 88 33 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Javdar donalari sifatining dastlabki ko'rsatkichlari jadvalda keltirilgan. Jadval 1. Javdar navlarning dastlabki sifat ko'rsatkichlari. Don navlari Ko’rsatkichlar 1000 ta donlar shaffofligi, % natura kul miqdori, Namlik, % vazni, g og’irligi g/l % Ramses 2014 31,8 38 625 2,07 10,2 yil Saur 2015 33,2 44 661 1,99 9,3 Javdar donalarini maydalash uchun tayyorlash gidrotermik tozalashning ilgari belgilangan parametrlari bo'yicha amalga oshirildi [3]. Javdarning dastlabki donini maydalash RSA-4-2 maydalagichli valikdagi maydalash va saralash agregatlarida va RSA-4 mikroqo‘pol valiklarda, oraliq silliqlash mahsulotlarini boyitish laboratoriya elak mashinasida amalga oshirildi. To'plam elaklar va elak mashinasining havo oqimi tezligi boyitish uchun taqdim etilgan dastlabki mahsulot hajmiga qarab tanlangan. Maydalash mahsulotlari laboratoriya elaklarida 90 s davomida elakdan o'tkazildi. Maydalash parametrlari va rejimlari tavsiya etilgan "Un tegirmonlarida texnologik jarayonni tashkil etish va o'tkazish qoidalari" ga mos keladi, [1] Javdar donini non pishirish uniga qayta ishlashda uning texnologik xossalari ko’proq bug’doy bilan bog’liq. Bunda don hosil bo`lish jarayoni tajribamizda sof endospermlardan tashkil topgan sezilarli miqdordagi donalarning hosil bo`lishi bilan tavsiflanadi. Donni maydalashning oraliq mahsulotlari tahliliga ko‘ra, javdarni qayta ishlash mahsulotlari 3 guruhga bo‘lingan: donalarning o‘zi (sof endosperm zarralari), endosperm va qobiqlarning o‘zaro o‘sishi hamda shakli va rangi bilan farq qiluvchi qo‘shimcha mahsulotlar. Bunday tahlil elakdan o'tkazish jarayonini joriy etish zarurligini ko'rsatdi. Donni navli maydalashning oraliq mahsulotlarida donning yuqori miqdori aniqlangan, buning asosida ularni ajratib olish maqsadga muvofiq degan xulosaga kelish mumkin. Elak mashinalarini qo'llash donni navli maydalash paytida hosilni oshirishga imkon beradi. Yuqori navli un, "irmik" kabi yormalar, makaron uchun yormalarni olish uchun 560-950 mkm gacha bo'lgan dag'al donalarni olish va boyitishning maqsadga muvofiqligi faqat I maydalash tizimda belgilan