ИПОТЕКА КРЕДИТИ РИСКЛАРИНИ БОШҚАРИШДАГИ МУАММОЛАР ВА УЛАРНИНГ ЕЧИМЛАРИ

Аннотация

Ушбу мақолада Ўзбекистон ипотека бозорининг ривожланиш жараёнида учрайдиган рисклар таҳлил қилиниб, уларни бошқаришдаги асосий муаммолар ва ечимлар кўриб чиқилади. Тадқиқотда ипотека кредити рискларининг макроиқтисодий, молиявий ва ҳуқуқий жиҳатлари таҳлил қилиниб, уларни бартараф этишга қаратилган чора-тадбирлар таклиф қилинади. Калит сўзлар: ипотека, ипотека кредити бозори, инфляция даражаси, ишсизлик даражаси КИРИШ Ипотека кредити аҳолига уй-жой харид қилиш имкониятини яратишда муҳим молиявий инструмент ҳисобланади. Бугунги кунда Ўзбекистонда ипотека кредити бозори жадал ривожланиб бораётган бўлса-да, ушбу соҳада турли молиявий ва ҳуқуқий муаммолар мавжуд. Айниқса, макроиқтисодий беқарорлик, фоиз ставкалари юқорилиги, инфляция ва банк тизимидаги чекловлар ипотека кредитлашининг самарадорлигига таъсир қилади. Ўзбекистонда ипотека кредити рискларини бошқариш ва ипотека бозорини ривожлантириш мақсадида қуйидаги янгиланган қонун ва қонуности ҳужжатлари қабул қилинди: Ўзбекистон Республикасининг "Ипотека тўғрисида"ги Қонунига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисидаги Қонун (ЎРҚ-1028-сон, 12.02.2025 йил): Ушбу қонун ипотека бўйича гаров хатлари айланишини янада ривожлантиришга қаратилган. Қонунга мувофиқ, "Ипотека тўғрисида"ги, "Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида"ги, "Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида"ги Ўзбекистон Республикаси қонунларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди. Бу ўзгартиришлар электрон гаров хатини жорий этиш, бундай гаров хати билан таъминланган мажбуриятларни бажариш, ҳуқуқларни бошқа шахсга ўтказиш ва ундан фойдаланиш механизмларини белгилайди. Шунингдек, талаб қилиш ҳуқуқлари ҳамда гаров хати тугатиш массасига киритилмаслиги назарда тутилган. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг "Аҳолига ипотека кредити ва уй-жой сотиб олиш учун субсидия ажратиш жараёнларини соддалаштириш чора-тадбирлари тўғрисида"ги қарори: Мазкур қарор аҳолига https://scientific-jl.com/new 11 22 88 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS ипотека кредити ажратиш ва уй-жой сотиб олиш учун субсидия бериш жараёнларини соддалаштиришга қаратилган. Қарорда ипотека кредити олишда фуқаролар ва биргаликда қарз олувчиларнинг ўртача ойлик даромадини тасдиқловчи ҳужжатлар рўйхати, шунингдек, ипотека кредити олиш учун белгиланган мезонлар баён этилган. Бунда, фуқароларнинг даромадлари етмаган тақдирда, бир уйда истиқомат қилувчи яқин қариндошларининг даромадларини ҳам инобатга олиш имконияти берилган. Ушбу қонун ва қонуности ҳужжатлари ипотека кредити рискларини бошқаришда муҳим аҳамиятга эга бўлиб, уларнинг тўғри ва самарали татбиқ этилиши ипотека бозорининг барқарорлигини таъминлашга хизмат қилади. АДАБИЁТЛАРНИНГ ТАҲЛИЛИ Ипотека кредити рисклари бўйича олиб борилган илмий тадқиқотлар ипотека бозорининг ривожланишини, хавф-хатарларини ва молиявий бошқарув механизмларини кенг қамраб олади. Ушбу тадқиқот доирасида бир қатор халқаро ва маҳаллий манбалар ўрганилди: 1. Демиргуч-Кунт ва Левин (2020) – Тадқиқот ипотека кредити ва молиявий инклюзивлик ўртасидаги боғлиқликни таҳлил қилиб, иқтисодиётда молиявий инклюзивлик ўсиши кредит хавфларини камайтиришини кўрсатади. 2. Жаҳон банки (2023) – Тадқиқот ипотека бозорининг барқарорлиги ва иқтисодий ривожланиш ўртасидаги ўзаро боғлиқликни тасдиқлайди. Жаҳон банки маълумотларига кўра, ипотека кредити билан боғлиқ рискларни самарали бошқариш давлат молиявий сиёсатининг муҳим қисми ҳисобланади. 3. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки (2023) – Ипотека бозорининг Ўзбекистондаги ривожланиш тенденциялари ва инфляция, ишсизлик ҳамда фоиз ставкаларининг ипотека кредитига таъсирини таҳлил этади. 4. ОECD (2022) – Тадқиқот ипотека бозоридаги рискларни камайтириш учун макроиқтисодий сиёсат механизмларини кўриб чиқади. Таҳлил шуни кўрсатадики, ипотека бозоридаги хавфларни самарали бошқариш учун давлат сиёсатининг тартибга солиниши, молиявий институтлар билан ҳамкорлик ва инфляцияни назорат қилиш муҳим аҳамиятга эга. МЕТОДОЛОГИЯ Тадқиқотда қуйидаги методлар қўлланилди: Статистик таҳлил – 2015-2023 йиллар оралиғидаги Ўзбекистон Республикаси Марказий банки ва Давлат статистика қўмитасидан олинган маълумотларни таҳлил қилиш. Қиёсий таҳлил – Ўзбекистон ва ривожланган давлатларнинг ипотека бозори ва риск бошқаруви тажрибасини таққослаш. https://scientific-jl.com/new 11 22 99 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Ҳуқуқий таҳлил – Ўзбекистонда ипотека кредитига оид амалдаги қонунлар ва қонуности ҳужжатларининг самарадорлигини баҳолаш. ТАҲЛИЛ Ипотека кредити рисклари бир неча асосий омилларга боғлиқ бўлиб, уларни қуйидаги йўналишларда кўриб чиқиш мумкин: 1. МАКРОИҚТИСОДИЙ ХАВФЛАР Бу хавфлар бутун мамлакат иқтисодиёти билан боғлиқ бўлиб, ипотека кредити бозорига катта таъсир кўрсатади. Фоиз ставкалари ошиши – Агар ипотека кредити фоиз ставкалари юқори бўлса, одамлар уни қайтаришда қийинчиликка дуч келади. Масалан, агар фоиз ставкалари 10% дан 20% га ошса, қарздор ҳар ой кўпроқ пул тўлашга мажбур бўлади. Бу ипотека дефолти хавфини оширади. Инфляция даражаси –