OROL DENGIZI QIRG‘OQ CHIZIQLARI O‘ZGARISHINI KARTALASHTIRISH

Аннотация

Географические информационные системы (ГИС) играют важную роль в геодемографическом анализе, обеспечивая визуализацию, картографирование и пространственный анализ демографических данных. В статье рассматривается применение ГИС в геодемографических исследованиях на примере регионов Республики Узбекистан. Будут обсуждаться методологии обработки демографических данных, методы пространственного анализа и использование ГИС для определения структуры населения, миграционных процессов и региональных различий. Также будут рассмотрены сравнения с международным опытом и подходы к интеграции со статистическими моделями. Kalit so‘zlar. GAT, geodemografik tahlil, fazoviy tahlil, aholi taqsimoti, hududiy rejalashtirish, ArcGIS, migratsiya jarayonlari, demografik tendensiyalar, statistik modellashtirish. Ключевые слова. ГИС, геодемографический анализ, пространственный анализ, распределение населения, региональное планирование, ArcGIS, миграционные процессы, демографические тенденции, статистическое моделирование. Kirish. Geodemografik tahlil aholi joylashuvi va demografik xususiyatlarini fazoviy o‘rganish bilan shug‘ullanadi hamda Geografik Axborot Tizimlari (GAT) bilan integratsiyalashgan holda yanada mukammal tus olgan. GAT turli fazoviy https://scientific-jl.com/new 11 99 33 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS masshtablarda demografik ma’lumotlarni vizualizatsiya va tahlil qilish imkoniyatini yaratib, aholi dinamikasini chuqurroq o‘rganishga yordam beradi.Geodemografik tadqiqotlarda GATning qo‘llanilishi topografiya, yer foydalanish va infratuzilma kabi turli xil ma’lumot qatlamlarini birlashtirishga imkon beradi. Fazoviy tahlil usullari orqali geografik xususiyatlar va demografik o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlanib, hududiy rejalashtirish va resurslardan samarali foydalanish uchun ma’lumotlar taqdim. Adabiyotlar tahlili. Boshqa demografik jarayonlardan farqli ravishda migratsiyada iqtisodiy omillar ta’siri ayniqsa yorqinroq kuzatiladi. Shu sababli, adabiyotlarda ham migratsiyaning katta qismi iqtisodiy migratsiya deb ataladi. Ishsizlik va qashshoqlikdan qutilish yo‘llarini izlash maqsadida XIX asrda millionlab inglizlar va irlandlar AQSHga ko‘chib kelgan. XX asr boshlarida tashqi migratsiya Janubiy va Sharqiy Yevropa mamlakatlarida, Germaniya va Rossiyada sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. AQSHga Lotin Amerikasi, Janubiy Afrika va Avstraliyadan siyosiy emigrantlar oqimi kuchaydi. Umuman olganda, XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi AQSH – tashqi migratsiya oqimlariga xrestomatik misol bo‘la oladi. O‘z vatanida yeridan mahrum bo‘lgan emigrantlar AQSHda o‘z xo‘jaligiga ega bo‘lishni rejalashtirgan. 1907-yilga kelib har yili mamlakatga ko‘chib keladiganlar soni rekord darajada – 1,3 mln kishini tashkil qildi; shundan qariyb yarmi – Angliyadan, qolganlar esa – agrar aholi soni ko‘payib ketishidan aziyat chekayotgan Yevropaning janubi va sharqidan edi. XX asrning 30-yillarida ro‘y bergan inqiroz ishsizlar qo‘shinini ko‘paytirdi va mamlakat hukumati tashqi migrantlar oqimini 100 ming kishigacha chegaralashga majbur bo‘ldi.Butun XX asr davomida rivojlangan mamlakatlarda arzon va malakasiz ishchi kuchi oqimiga ehtiyoj saqlanib qolgan bo‘lib, uning manbasi bo‘lib rivojlanayotgan mamlakatlar xizmat qildi. Migratsiyaning qo‘shimcha va o‘ziga xos turi – «aqllar oqimi» – eng malakali kadrlarning unchalik rivojlanmagan mamlakatlardan ko‘proq rivojlangan mamlakatlarga ko‘chib o‘tishi paydo bo‘ldi. Metodologiya. Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasi misolida GAT asosida geodemografik tahlil amalga oshiriladi. Tadqiqot quyidagi besh asosiy bosqichdan iborat bo‘lib, mavjud GAT tahlil metodologiyalariga asoslanadi: Masalani aniqlash – O‘zbekiston Respublikasida demografik o‘zgarishlarni fazoviy jihatdan tahlil qilish maqsad qilib olinadi. Ma’lumotlarni yig‘ish va tayyorlash – Demografik statistika, geografik chegaralar, yer foydalanish va infratuzilma ma’lumotlari to‘planadi. Ushbu bosqichda ma’lumotlar tozalash, geokodlash va GAT dasturlariga integratsiya qilinadi. Tahlil usullari va vositalarini tanlash – Fazoviy klasterlash algoritmlari, fazoviy autokorrelatsiya va hotspot tahlil kabi usullar qo‘llanadi. Tahlilni amalga oshirish – Tanlangan metodlar ArcGIS va boshqa GAT https://scientific-jl.com/new 11 99 44 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS dasturlarida qo‘llanilib, O‘zbekiston Respublikasining geodemografik xususiyatlari vizualizatsiya qilinadi. Natijalar. Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasining geodemografik xususiyatlari GAT dasturiy ta’minoti yani ArcGIS dasturi asosida tahlil qilindi. Tahlil natijalari quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi (1-2-3-rasmlar): 1-rasm. O‘zbekiston Respublikasi aholi zichligi demografiyasi (2023 y) 2-rasm. O‘zbekiston Respublikasi aholi zichligi demografiyasi (2024 y) Ushbu demografik xaritalar nafaqat aholi soni uning ko‘payishi miqyosida qolaversa boshqa sohalarda ham keng qo‘llanilmoqda. Xususan barchamizga ma’lum 2024-y