ZIYORAT TURIZMINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA XUSUSIYATLARI

Аннотация

This article examines the development stages and characteristics of pilgrimage tourism in Uzbekistan. It covers the historical processes, infrastructure development, and examples from scholars’ research in this field. Keywords: pilgrimage tourism, Uzbekistan, religious heritage, infrastructure, development stages, scholars, cultural tourism. Аннотация: Статья исследует этапы развития и особенности паломнического туризма в Узбекистане. В ней освещаются исторические процессы, развитие инфраструктуры и примеры из исследований ученых в этой области. Ключевые слова: паломнический туризм, Узбекистан, религиозное наследие, инфраструктура, этапы развития, ученые, культурный туризм. Ziyorat turizmi, ya’ni diniy maqsadlarda muqaddas joylarga sayohat qilish, O‘zbekistonning boy tarixiy va madaniy merosiga asoslangan muhim turizm turlaridan biridir. Bu turizm shakli mamlakatning islomiy merosi, xususan, Buxoro, Samarqand va Toshkent kabi shaharlardagi muqaddas ziyoratgohlar tufayli rivojlanib kelmoqda. Ushbu maqola ziyorat turizmining O‘zbekistondagi rivojlanish bosqichlarini, uning xususiyatlarini va olimlarning ushbu sohada olib borgan tadqiqotlarini ko‘rib chiqadi. Ziyorat turizmining O‘zbekistonda rivojlanishi bir necha bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqich o‘ziga xos tarixiy va ijtimoiy sharoitlar bilan ajralib turadi: 1. Islomning dastlabki tarqalishi (VII-X asrlar) O‘zbekiston hududida ziyorat turizmining asosi islom dinining VII asrda Markaziy Osiyoga kirib kelishi bilan qo‘yilgan. Bu davrda mashhur diniy shaxslar, masalan, Imom Buxoriy va Bahovuddin Naqshband kabi ulamolar yashagan va ularning qoldirgan merosi keyinchalik ziyoratgohlarga aylangan. Tadqiqotchilarning fikricha, bu davrda ziyorat asosan mahalliy aholi orasida diniy ibodat sifatida shakllangan edi[^1]. https://scientific-jl.com/new 33 11 11 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS 2. O‘rta asrlar gullashi (X-XV asrlar) O‘rta asrlarda, xususan, Temuriylar davrida ziyorat turizmi yanada rivojlandi. Samarqanddagi Shohi Zinda majmuasi va Buxorodagi Bahovuddin Naqshband ziyoratgohi kabi joylar nafaqat mahalliy ziyoratchilar, balki xorijiy sayohatchilar uchun ham muhim manzilga aylandi. O‘zbek olimi Z.T. Madrakhimova o‘z tadqiqotida bu davrda ziyoratgohlar atrofida savdo va madaniy almashinuv markazlari shakllanganini ta’kidlaydi [2]. 3. Sovet davri (XX asr) Sovet Ittifoqi davrida diniy faoliyat cheklangani bois ziyorat turizmi keskin pasaydi. Ziyoratgohlar ko‘pincha muzey sifatida ishlatildi yoki e’tibordan chetda qoldi. Shu bilan birga, mahalliy aholi orasida yashirin ziyorat odatlari saqlanib qoldi, bu esa keyingi davrda uning qayta tiklanishiga zamin yaratdi. 4. Mustaqillik davri (1991-yildan hozirgacha) O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, ziyorat turizmi qayta jonlandi. Hukumat tomonidan 2016-yilda qabul qilingan “Turizmni rivojlantirish bo‘yicha davlat siyosati” ziyorat turizmini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratdi[3]. Bugungi kunda Buxoro va Samarqanddagi ziyoratgohlar nafaqat mahalliy, balki Eron, Turkiya va Pokiston kabi mamlakatlardan kelgan ziyoratchilarni jalb qilmoqda. 2022-yilda O‘zbekistonga kelgan 5,2 million xorijiy sayyohning qariyb 10% ziyorat maqsadida tashrif buyurganligi qayd etilgan [4]. Ziyorat turizmining O‘zbekistondagi o‘ziga xos xususiyatlari quyidagicha: Diniy-madaniy aloqalar: Ziyoratgohlar ko‘pincha islomiy ta’lim va tasavvuf markazlari bo‘lib xizmat qilgan. Masalan, Bahovuddin Naqshband majmuasi tasavvuf tariqatining muhim ramzi hisoblanadi. Mavsumiylik: Ziyorat turizmi ko‘proq diniy bayramlar, xususan, Ramazon va Qurban hayitlari davrida avj oladi. Infrastruktura rivojlanishi: So‘nggi yillarda ziyoratgohlar yaqinida mehmonxonalar, transport va boshqa xizmatlar rivojlanmoqda. O.Saidmamatovning tadqiqotida bu jarayon “mahalliy iqtisodiyotni ko‘tarishda muhim omil” sifatida baholanadi [5]. Xalqaro qiziqish: Islom olamida mashhur bo‘lgan Imom Buxoriy ziyoratgohi xorijiy ziyoratchilar orasida katta e’tibor qozonmoqda. Ziyorat turizmi boshqa turizm turlaridan quyidagi belgilar bilan ajralib turadi: Ma’naviy-ma’rifiy yo‘nalishga ega. Ziyoratchilar diniy qadriyatlarni o‘rganish, ruhiy poklanish maqsadida sayohat qiladi. Mavsumiylik va voqelik asosida shakllanishi. Masalan, Ramazon oyida yoki muqaddas kunlarda ziyoratlar soni ortadi. Maxsus infratuzilmani talab etadi. Ziyoratchilar uchun mo‘ljallangan mehmonxonalar, transport, ibodat joylari muhim ahamiyatga ega. https://scientific-jl.com/new 33 11 22 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Tadqiqotchi G‘.Jo‘rayev o‘z ishlarida Samarqand va Buxorodagi ziyorat maskanlarining sayyohlar jalb qilishdagi rolini ta'kidlaydi. Unga ko‘ra, ziyoratchilarning 60% Buxoroga diniy sabab bilan tashrif buyuradi. [5;35]. Quyidagi jadvalda O‘zbekistondagi mashhur ziyorat maskanlariga tashrif buyurgan sayyohlar soni va ularga yaratilgan infratuzilma sharoitlari (so‘nggi yillarda) ko‘rsatilgan. O‘zbekistondagi asosiy ziyorat maskanlari bo‘y