AXBOROT XAVFSIZLIGIDAGI ZAMONAVIY TAHDIDLAR: FISHING VA IJTIMOIY MUHANDISLIK HUJUMLARI

Аннотация

This article analyzes the threats to information security posed by phishing and social engineering attacks. These threats are based not only on technical tools but also on the manipulation of human psychology. The paper presents main types of attacks, real-life examples, and prevention measures. Keywords: Phishing, social engineering, information security, cyberattack, psychological threats. Bugungi kunda raqamli axborot vositalari jadal rivojlanar ekan, kiberxavfsizlik masalalari global muammoga aylanmoqda. Fishing va ijtimoiy muhandislik hujumlari, ayniqsa, foydalanuvchilarning shaxsiy va moliyaviy ma’lumotlarini o‘g‘irlashda keng qo‘llanilmoqda [1]. Fishing va ijtimoiy muhandislik hujumlari – bu kiberjinoyatchilar tomonidan foydalanuvchilarni csalg‘itish orqali maxfiy ma’lumotlarni qo‘lga kiritish, tizimlarga kirish yoki zararli dasturlarni joylashtirish uchun amalga oshiriladigan hujumlar. Bu turdagi hujumlarning maqsadi – login va parollarni o‘g‘irlash, bank kartalari va moliyaviy ma’lumotlarni qo‘lga kiritish, davlat tizimlariga noqonuniy kirish hamda tizimlarga zararli dasturlarni o‘rnatish. 1. Fishing hujumlari. Fishing hujumi – bu firibgarlik usuli bo‘lib, hujumchilar soxta veb-saytlar, elektron pochta yoki xabarlar orqali foydalanuvchini aldab, undan maxfiy ma’lumotlarni olishga urinishdir. https://scientific-jl.com/new 33 44 55 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Fishing hujumlarining asosiy xususiyatlari – hujum foydalanuvchi haqiqiy deb hisoblaydigan manbadan bo‘ladi, hujumchi foydalanuvchini soxta veb-saytlarga yo‘naltirib, login va parollarni o‘g‘irlaydi hamda elektron pochta, SMS yoki ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatiladi. Fishing hujumlarining asosiy turlari 1-jadval Fishing turi Tavsif Soxta elektron pochta orqali Email Phishing foydalanuvchini aldash Maxsus bir shaxs yoki kompaniyaga Spear Phishing qaratilgan fishing hujumi Yuqori lavozimli rahbarlarga qaratilgan Whaling fishing hujumi Smishing SMS orqali fishing xabarlari yuborish. Telefon qo‘ng‘iroqlari orqali fishing Vishing hujumi. Fishing hujumlarida hujumchi ishonchli tashkilot (masalan, bank, pochta, davlat idorasi) nomidan soxta xat yuboradi, ushbu xat orqali foydalanuvchidan ma’lumotlarini yangilash, parolni kiritish yoki havolaga bosish so‘raladi. Havola foydalanuvchini soxta saytga olib boradi, u esa asl saytdan deyarli farq qilmaydi. Foydalanuvchi ma’lumotlarini kiritgach, bu ma’lumotlar firibgarning qo‘liga tushadi. Fishing hujumlarining belgilari quyidagi bo‘lishi mumkin: tanish bo‘lmagan manzildan kelgan shubhali xabarlar; “Hisobingiz bloklandi” kabi vahima uyg‘otuvchi matnlar; “Tezda javob bering!” – vaqt bo‘yicha bosimlar; Soxta manzil – https://paypa1.com (aslida esa paypal.com bo‘lishi kerak). Fishing hujumlaridan himoyalanish uchun sayt manziliga e’tibor berish lozim (HTTPS bo‘lishi shart), emaildagi havolalarga darhol bosmaslik, parollarinni hech kimga aytmaslik, ikki bosqichli autentifikatsiyani yoqish hamda antifishing dasturlar va brauzer plaginlaridan foydalanish lozim bo‘ladi. 2. Ijtimoiy muhandislik hujumlari. Ijtimoiy muhandislik hujumlarida texnik vositalardan ko‘ra, inson ishonchi va psixologiyasiga urg‘u beriladi. U quyidagi usullarni o‘z ichiga oladi [2]: Ijtimoiy muhandislik – bu foydalanuvchilarning psixologik xususiyatlaridan foydalanib, ularni aldash va maxfiy ma’lumotlarni qo‘lga kiritish uchun ishlatiladigan hujum turi. Ijtimoiy muhandislik hujumlarining asosiy xususiyatlari shundaki, hujumchi foydalanuvchilarni maxfiy ma’lumotlarini qo‘lga kiritishni ishonchni https://scientific-jl.com/new 33 44 66 Volume–74_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS qozonish, manipulyatsiya qilish, hamda elektron pochta, qo‘ng‘iroqlar, shaxsiy uchrashuvlar yoki ijtimoiy tarmoqlar orqali amalga oshiradi. Ijtimoiy muhandislik hujumlarni amalga oshirish uchun hujumchi tanlangan shaxs haqida ma’lumot to‘playdi (ismi, lavozimi, tashkilot, qiziqishlari) va unga ishonchli ko‘rinadigan muloqot yaratadi (masalan, tashkilot xavfsizlik bo‘limidanman deydi), hamda jabrlanuvchidan parol, login, yoki fayl yuborishni so‘raydi. Bunda jabrlanuvchi hech narsadan shubhalanmay harakat qiladi va hujum muvaffaqiyatli amalga oshadi [4]. Ijtimoiy muhandislik hujumlarining asosiy turlari 2-jadval Hujum turi Tavsif O‘zini rasmiy shaxs sifatida ko‘rsatib, ma’lumot Pretexting so‘rash Qiziqarli narsa (fleshka, sovg‘a, link) orqali Baiting foydalanuvchilarni zararli fayllarni yuklashga undash Jismoniy xavfsizlikni buzib, ob’ektga ruxsatsiz Tailgating