SURXONDARYO VILOYATI SHAROITIDA MALINA O’SIMLIGI NEMATODALARINING FAUNISTIK TAHLILI

Аннотация

Maqolada O’zbekistonning Surxondaryo viloyati sharoitida malina o’simligi ildiz sistemasi va ildiz atrofidagi tuproqda uchrovchi nematodalar faunasi tahlil qilingan. Tadqiqot natijasida malina o’simligi ildiz sistemasi va ildiz atrofidagi tuproqda 2 ta kenja sinf, 5 ta turkum, 9 ta kenja turkum, 10 ta katta oila, 13 ta oila,14 ta kenja oila, 20 avlodga mansub 34 ta tur nematodalar aniqlandi. Kalit so’zlar: fitonematodalar, malina, parazitlar, sistematik, fauna, ildiz, ildiz atrofidagi tuproq. Kirish. Hozirgi vaqtda aholi sonining ortishi oziq-ovqat mahsulotlari, shu jumladan sabzavot va ho’l mevalarga nisbatan ehtiyojning ortishiga ham sabab bo’lmoqda. Meva va sabzavotlar ovqat ratsionimizning eng asosiy qismi hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 16-fevraldagi PF36-son ‘‘ Respublikada oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashning qo‘shimcha choratadbirlari to‘g‘risida’’ gi [1]farmonining 1-ilovasida “ Oziq-ovqat xavfsizligi va sog‘lom ovqatlanishni ta’minlashning strategik maqsadi — mamlakat aholisini yetarli hajmda xavfsiz, sifatli va arzon qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hamda hozirgi va istiqboldagi iste’mol ehtiyojlari va ratsion me’yorlari darajasida oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash, shuningdek, aholi o‘rtasida sog‘lom ovqatlanishni targ‘ib qilishdan iborat.” deb takidlangan, va aholini xavfsiz, sifatli va arzon qishloq xo’jaligi mahsulotlari bilan ta’minlash hamda to‘yingan yog‘li mahsulotlar, osh tuzi, shakar va yog‘li mahsulotlarning o‘rnini bosuvchi kerakli mikromakroelementlar va oqsilga boy mahsulotlarning (meva-sabzavot, dukkakli, rezavor, baliq, sutli mahsulotlar, asal va boshqalar) iste’molini oshirishni targ‘ib qilish uchun zarur bo’lgan kerakli chora- tadbirlar belgilab qo’yilgan. Aholini sonining ortishi bilan meva-sabzavot, rezavor mevalarga,jumladan malina mahsulotlariga bo’lgan talab ham ortib bormoqda. https://scientific-jl.com/ped 4 Volume-81, Issue-1, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 O’zbekiston Respublikasi sharoitida turli-tuman madaniy ekinlar yetishtiriladigan agrotsenozlarda o’simliklarning nematodafaunalari ma’lum darajada o’rganilgan. Lekin Surxondaryo sharoitida malina o’simligi fitonematodalari tarkibi va ularning tarqalish xususiyatlari deyarli o’rganilmagan holda qolib kelmoqda. Shu uchun ushbu muammo bo’yicha olib borilgan ilmiy izlanishlarni amalga oshirmoqdamiz. Tadqiqot materiali va metodlari. Malina o’simligi namunalari Jarqo’rg’on tumani Oqtepa hududidan 200 ta tuproq va 50 ta o’simlik ildizi qismidan namuna olib kelindi.O’simlikning ildizi va ildiz atrofidagi tuproqdan fitonematodalarni ajaratib olish uchun Bermanning varonkali metodidan foydalandik.Doimiy preparat tayyorlash uchun Saynxorst metodidan [2] foydalandik.Fitonematodalarning turlarini, jinsini aniqlashda N-300M Trinokulyar mikroskopidan, shuningdek, nematodalar aniqlagichlari va atlaslardan foydalanildi. Preparatlardagi nematodalarning o’lchamini o’lchashda ko’pchilik tadqiqotchilar tomonidan qabul qilingan, Mikoletzkiy tomonidan qayta ishlangan De Man [3] formulasidan foydalanildi. Biz o’z ishimizda rus nematolog olimlari V.V.Malaxov, K.M.Rijikov, M.D.Soninlar[4] tomonidan ishlab chiqilgan nematodalar sistemasidan foydalandik. 1-jadval Malina o’simligi ildizi va uning ildiz atrofidagi tuproqda fitonematodalarning taqsimlanishi Individlar soni № Turlar % Ildiz Ildiz Poyabarg Jami atrofidagi tuproqda 1 Mononchus truncatus 38 14 - 52 4,6 2 Clarcus . parvus 42 19 - 61 5,4 3 Mylonchulus parabrachyurus 34 12 - 46 4 4 Mеsodorylaimus bastiani 31 14 - 45 3,9 5 Eudorylaimus cеntrocercus 24 8 - 32 2,8 6 E. kirjanovae 7 4 - 11 0,97 7 E. monohystera 5 2 - 7 0,6 8 E. paraobtusicaudatus 40 9 - 49 4,3 9 E. parvus 7 3 - 10 0,9 10 Aporcelaimellus abtusicaudatus 42 12 - 54 4,8 11 Diphtherophora communis 5 3 - 8 0,7 12 D. kirjanovae 5 2 - 7 0,6 13 Anaplectus granulosus 7 3 - 10 0,9 14 Plectus cirratus 8 3 - 11 0,97 https://scientific-jl.com/ped 5 Volume-81, Issue-1, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 15 P. parietinus 5 2 - 7 0,6 16 Proteroplectus parvus 6 3 - 9 0,8 17 Prismatolaimus intermedius 27 15 - 42 3,7 18 Rhabditis brevispina 8 5 - 13 1,2 19 Rh. filiformis 48 17 - 65 5,7 20 Mesodiplogaster lheritieri 46 19 - 65 5,7 21 Panagrolaimus armatus 48 15 - 63 5,56 22 P. multidentatus 36 14 - 50 4,4 23 Heterocephalobus elongatus 30 12 - 52 4,6 24 H. filiformis 34 12 - 46 4 25 Cephalobus рersegnis 21 8 - 29 2,6 26 Euсephalobus cornis 24 7 - 31 2,7 27 E. oxyurоides 26 8 - 34 3 28 E. striatus 19 - - 19 1,7 29 Acrobeloides. emаrginatus 11 5 - 16 1,4 30 Chiloplacus. lentus 16 5 - 21 1,9 31 Ch. propinquus 34 11 - 45 3,9 32 Ch. sуmmetricus 45 23 - 68 6 33 Diphtherophora communis 42 11 - 53 4,7 34 А. cylindricaudatus 16 5 - 21 1,9 Jami: 827 305 - 1132 100 % Malina o‘simligi poya-barg, ildiz va ildiz atrofidagi tuproqdan 34 turga mansub 1132 ta individ topilgan bo‘lib, ular orasida eudominant turlar topilmadi. 5 turga m