ҲУҚУҚБУЗАРЛИКЛАРНИНГ ЯККА ТАРТИБДАГИ ПРОФИЛАКТИКАСИ ТУШУНЧАСИГА ОИД ФИКР ВА МУЛОҲАЗАЛАР

Аннотация

The article reveals the concept of “individual crime prevention” and its meaning, the basis for explaining the essence of crime prevention trends. Based on the analysis of the concept of "individual crime prevention", its author's definition has been developed. Keywords: crime prevention, crime prevention trends, the concept of “individual crime prevention”. https://scientific-jl.com/ped 2 56 Volume-81, Issue-1, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 Сўнгги йилларда ҳуқуқбузарликлар профилактикасининг турлари, тушунчаси ва мазмун-моҳияти илмий изланувчиларда назарий ва амалий жиҳатдан катта қизиқиш уйғотмоқда. Ҳуқуқбузарликлар профилактикасининг ҳар бир тури бўйича илмий изланишлар олиб борилмоқда. Адабиётлар ва қонун ҳужжатларида ҳанузгача «ҳуқуқбузарликларнинг якка тартибдаги профилактикаси» тушунчаси, унинг мазмуни ва чоратадбирлари тизими ҳақида бир тўхтамга келинмаган. Ўзбекистон Республикасининг 2014 йил 14 май куни қабул қилинган «Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисида»ги қонунининг 28-моддасида илк бор «ҳуқуқбузарликларнинг якка тартибдаги профилактикаси» тушунчасига «ҳуқуқбузарликлар профилактикасини бевосита амалга оширувчи органлар ва муассасаларнинг ғайриижтимоий хулқ-атворли, ҳуқуқбузарликлар содир этишга мойил бўлган, ҳуқуқбузарликлар содир этган шахсларни аниқлаш, уларнинг ҳисобини юритиш ва уларга тарбиявий таъсир кўрсатишга доир фаолияти» сифатида таъриф берилган [1] бўлса-да, профилактиканинг мазкур тури 2010 йил йил 29 сентябрдаги «Вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликларнинг профилактикаси тўғрисида»ги қонунда [2] «якка тартибдаги профилактика иши» тушунчаси қўлланилиб, мазкур йўналишдаги ишни ташкил этиш учун қонунда алоҳида боб ажратилган. «Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисида»ги қонуннинг «ҳуқуқбузарликларнинг якка тартибдаги профилактикаси»ни ҳамда «Вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликларнинг профилактикаси тўғрисида»ги қонуннинг «якка тартибдаги профилактика иши»ни тартибга солувчи нормалари мазмуни таҳлил қилинганида, ушбу ўзаро ўхшаш икки тушунча ўртасидаги қуйидаги фарқли жиҳатлар кўзга ташланди: биринчидан, «ҳуқуқбузарликларнинг якка тартибдаги профилактикаси» тушунчасида профилактиканинг ушбу тури қайси субъектлар томонидан амалга оширилиши белгиланган бўлса, «якка тартибдаги профилактика иши» тушунчасида масаланинг ушбу жиҳати эътибордан четда қолган; иккинчидан, «ҳуқуқбузарликларнинг якка тартибдаги профилактикаси»да объект сифатида «ғайриижтимоий хулқ-атворли, ҳуқуқбузарликлар содир этишга мойил бўлган, ҳуқуқбузарликлар содир этган шахслар» назарда тутилган бўлса, «якка тартибдаги профилактика иши»да «ижтимоий жиҳатдан хавфли аҳволда бўлган вояга етмаганлар ва оилалар» келтириб ўтилган; учинчидан, «ҳуқуқбузарликларнинг якка тартибдаги профилактикаси»да фаолиятнинг мазмуни объект доирасига кирувчи шахсларни аниқлаш, уларнинг ҳисобини юритиш ва уларга тарбиявий таъсир кўрсатишдан иборат бўлса, «якка тартибдаги профилактика иши»да объект ҳисобланадиган шахсларни ижтимоий- педагогик реабилитация қилиш ҳамда вояга етмаганлар ҳуқуқбузарликлар ёки https://scientific-jl.com/ped 2 57 Volume-81, Issue-1, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 бошқа ғайриижтимоий хатти-ҳаракатлар содир этишининг олдини олиш эканлиги кўрсатиб ўтилган. Эътибор берилса, ҳар иккала тушунчанинг мазмуни ҳам муайян доирадаги шахслар билан индивидуал тартибда ишлашни ифодалайди. Аммо улар ўртасидаги боғлиқлик, узвийлик ва тизимлиликни кўриш қийин. Чунки, ҳуқуқбузарликлар профилактикасининг асоси ягона бўлиб, фақат вояга етмаганлар билан ишлашга доир қисмигина алоҳидалик ва ўзига хосликка эга бўлмоғи лозим. Бу каби ёндашувни жиноят, жиноятпроцессуал ва жиноят-ижроия қонунчиликларида ҳам кузатиш мумкин. Демак, «ҳуқуқбузарликларнинг якка тартибдаги профилактикаси» умумий тушунча бўлиб, вояга етмаганлар ўртасидаги ҳуқуқбузарликлар профилактикасини ушбу тушунчанинг назарий-ҳуқуқий асосларига таянган ҳолда ҳамда алоҳидалик ва ўзига хослик асосида шакллантириш лозим бўлади. Бунинг учун эса, авваламбор, «ҳуқуқбузарликларнинг якка тартибдаги профилактикаси» тушунчасининг моҳияти ва мазмунини назарий ва ҳуқуқий жиҳатдан тўлиқ очиб бериш талаб этилади. Чунки, «Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисида»ги қонуннинг 28-моддасида «ҳуқуқбузарликларнинг якка тартибдаги профилактикаси» тушунчасига берилган таъриф орқали ушбу турдаги профилактиканинг мазмун-моҳияти етарли очиб берилмаган. Буни қуйидагиларда кўриш мумкин: биринчиси, ҳуқуқбузарликлар якка тартибдаги профилактикасининг субъекти сифатида фақат «ҳуқуқбузарликлар профилактикасини бевосита амалга оширувчи органлар ва муассасалар» келтирилиб, субъектлари доираси сунъий равишда чегараланган; иккинчиси, ҳуқуқбузарликлар якка тартибдаги профилактикасининг субъектлари каби объектлари доираси ҳам чегараланган. Бу борада ҳуқуқбузарликлар якка тартибдаги профилактикасининг объектлари тариқасида фақат ғайриижтимоий хулқ-атворли, ҳуқуқбузарликлар соди