МУСИҚАДА МУМТОЗ АДАБИЙ ЖАНРЛАРНИНГ ҚЎЛЛАНИЛИШИ

Аннотация

Ушбу мақолада мумтоз маданий меросимизнинг мусиқий талқинда қўлланилиши, адабий жанрларнинг замон рухиятига кўчиши хақида сўз боради. Калит сўзлар: “Ай тун ,Умар хайём “Шайх ур раис” шарқ классик адабиёти, хутба фалсафаси; Бугунги кун долзарб муаммоларидан бири мусиқа сохасига қизиқишнинг йўқолганлиги мусиқий тилнинг соддалашиб, тобора саёзлашиб бораётгани фалсафий дунёқарашнинг шакллантириб,ёш авлодни кўхна адабий жанрларимизни мохиятан англашга ундайди. Замон композиторларининг фикрича ёш авлодни панд насихат рухида тарбиялашнинг бирдан бир усули фалсафий асарларни замонавий темпераментда тақдим қилишдан иборатдир. Ўзбекистон композиторларининг ижодий репертуарларидан мумтоз асарлар албатта мукаммал жой эгаллайди.Ўзбек хор мусиқаси тарихидан маълумки1,хозирги давр композторлик(бастакорлик) ижодиётида ўзбек мумтоз шеърияти юксак ўрин эгаллаб келади.Бастакорларнинг Ибн Сино, Умар Хайём,Бобур ижодиётига қизиқишлари ортгани сезилмоқда.Чиндан ҳам инсон энг аввало Ўзликни англаши тарихини мумтоз миллий адабиётини мислсиз сир асрорларни қадимги фалсафанинг янгича талқинларини очмоғи лозим. Шу билан бирга Яссавий,Увайсий,Нажмиддин Кубро,Муҳаммад Раҳим Роғиб, Махмуд Кошғарий, Имом ал Бухорий, Аҳмад ал Фарғонийларнинг маънавий мэърослари қайта тикланмоқда. Айтайлик, Бугунги кунда санасак арзигули мумтоз адабий мавзулардаги операларимиз қувонарли даражададир. М. Бурхоновнинг “Алишер Навоий”операси, М.Бафоевнинг “Умар Хайём” операси, С. Жалил “Зебунисо”,И.Акбаровнинг “Лайли ваМажнун” балети, фикримизн нг яққол далилидир. Айнан рубоий жанрига тўхталадиган бўлсак, 1980-1990 йиллардаги жўрсиз мусиқанинг ривожи бастакорларнинг шу жанрда кўпдан кўп илмий изланишлар олиб борганлигидан гувоҳлик беради. Юқорида айтиб ўтганимиздек, М.Бурхонов, С.Жалил, И.Акбаров,М.Бафоев. Н.Норхўжаевлар ўзбек мумтоз шерияти намоёндалари Ибн Сино,Навоий,Байрамхон, 1Л.Жумаева “Ўзбек хор адабиёти тарихидан” т “Тошкент” 2000,144б. https://scientific-jl.com/ped 2 96 Volume-81, Issue-1, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 Нодира,Увайсий Хайём рубоийлари хор адабиётида мусиқий композиция сифатида янгради. Б.Умиджонов: “Ай,тун” (Х1аср) Нажмиддин Кубро. “Муштоқдир” (ХХ аср) Мухаммад Роғиб.“Дилишодинг бўлсин” (ХII аср) Хаким Саноий. “Гул ишқида” (XVI аср) Байрамхон. “Эй дўстлар” (ХI аср) Нажмиддин Кубро. Н.Шарафиева қайта ишлаган “Фарёд” лирик драматик асари асосида Муножот а капелласи ярартилди. Айниқса мавзуни яққол ўзига Умар Ҳайём ҳаёти ва ижодига тўҳталадиган бўлсак улкан фалсафий қарашлар нодир намуналар руобийлари орқали намоён бўлади.ХI асрда яшаб ижод этган ушбу файласуф инсоният ҳаётини тамомила қамраб олувчи бир қатор панд насиҳат рухидаги ғояларни тараннум этган (айниқса рубоий жанрида ёзилган) намуналари беқиёсдир. Ўрта асрларнинг энг йирик риёзиётчиси,файласуф ва мунажжим Умар Хайём ижоди улкан бир хазина десак муболаға бўлмайди.Умар Хайём 1048-йил 18-майда Нишопурда чодир тикувчи (ҳайма) оиласида туғулади. Унинг тахаллуси ҳам отаси шуғулланган касб Хайём- чодир тикувчи уста деган маънони беради. 1079-Хайём янги ислоҳ қилинган календар ишлаб чиқаради. Бу календар эса хозирги кунда амал қилинаётган Гиригорян календаридан ҳам аниқ бўлган. Умар Хайём илмда ҳам ижодда ҳам ўзини Шайҳ Ур -Раис Абу Али Ибн Синонинг шогирди хисобланган. Байҳақийнинг такидлашича Фалсафий илмлар математика ва мантиқни тамомила ўзиники қилиб олган эди.Хайём 26 ёшида Салжуқий хукмдор Жалолиддин Маликшоҳ ва унинг маърифатпарвар вазири Низомилмулк давъатига биноан Исфахонга келиб,расадхона ташкил этади. Бизгача математик олимнинг “Мушкулот ул хисоб” (Арифметика мушкулотлари)Алгебра вал муқобала (қаршилик назарияси) исботлари ҳақида рисола рисола Фи-л-вужуд (Борлиқ ҳақида рисола ) Хутба фалсафий назарияси асарлари етиб келган. Олимларнинг фикр қилишича Умар Хайём машхур математик бўлиб илмий ишлардан зерикканларида дафтар хошиясига бир жуфт рубоий битиб қўяр эрди. Кейинчалик ушбу байтлар Адабиёт майдонида шоирни файласуф сифатида гавдалантирди. Умар Хайём рубоийлари дунёнинг деярли барча тилларига таржима қилинган. Илк бор 1859-йили Эдуард Фитцжеарлд инглиз тилига ўгирилган 75та рубоийси XIX асрнинг ўрталарида оммалашган бўлса 1925-йилга келиб эса нашр ададлари сони 4 бараварга ортди. Кейинчалик эса А.Арберри, Ф.Розен,Уинфилд,П.Эйрви,Ж.Хезетабз мутражимлар тўлдирган нусҳалари 100тадан 1000тагача етган.Ҳайём рубоийларида хаётнинг ёрқин силсиласи хур фикрликка дўстлик уйғотиш туғилиш ва ўлим,яхшилик ва ёмонлик, ҳалол ва харом бир хил : ўз қонуниятлари акс этиради. Умар Хайём ҳақида маълумот берувчи манбалар турлича тавсифлар билан тавсия этадилар. “Тухфату-ш-шомия”муаллифи Хайёмни бир ҳайъат олими https://scientific-jl.com/ped 2 97 Volume-81, Issue-1, May -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 Низомий Арузий бир мунажжим,Шайх нажмиддин розий эса “Мирсоду-л-Ибод” асарида бир дахрий файласуф деб кўрсатади. Умар Хайём хаётига бағишланган Я.Илёсовнинг қиссаси ҳам “Сармаст мунажжим” рукни билан бо