BUDJETDAN TASHQARI MABLAG‘LARNI SHAKLLANISH VA ULARDAN FOYDALANISH

Аннотация

Respublika va boshqa maqsadli mablag’larni yaratishdan maqsad bozor iqtisodiyoti sharoitida eng muhim iqtisodiy va ijtimoiy dasturlarni samarali va o‘z vaqtida moliyalashtirish uchun shart-sharoitlar yaratishdan iborat. Kalit so’zlar: soliq tushumlari, byudjetdan tashqari mablag’lar Byudjetdan tashqari mablag‘lar O‘zbekiston moliya tizimining muhim elementi bo‘lib, aholining ijtimoiy himoyasini ta’minlash va sog’liqni saqlashni moliyalashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu mablag’lar davlat byudjeti bilan parallel ravishda ishlaydi va mamlakatning zamonaviy iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishi sharoitida ularni ajralmas holga keltiradigan o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Qonunchilikdagi doimiy o‘zgarishlar, ijtimoiy ta’minot va sog‘liqni saqlash tizimlari oldida turgan yangi vazifalar sharoitida byudjetdan tashqari jamg‘armalarni shakllantirish tamoyillarini o‘rganishning dolzarbligi ayniqsa ahamiyatli bo‘lib bormoqda. Budjet tashkilotlarida budjetdan tashqari mablag‘larni shakllantirish va ulardan foydalanish mexanizmini takomillashtirish, davlat xizmatlari sifatini oshirish, qo‘shimcha daromad manbalarini yaratish va resurslardan samarali foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon, ayniqsa, ta’lim, sog‘liqni saqlash, madaniyat va sport kabi sohalarda xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Budjetdan tashqari mablag‘larni shakllantirish manbalari xilma-xil bo‘lishi mumkin. Bularga pullik xizmatlar ko‘rsatish, ijara daromadlari, grantlar, homiylik mablag‘lari, xayriyalar va boshqa qonuniy yo‘llar bilan olingan daromadlar kiradi. Ushbu mablag‘lardan foydalanishda shaffoflik va hisobdorlikni ta’minlash muhimdir. Mablag‘lardan foydalanish mexanizmini takomillashtirishda quyidagilarga e’tibor qaratish lozim:  maqsadli yo‘nalishlarni aniq belgilash;  mablag‘larni rejalashtirish va sarflash jarayonlarida ochiqlikni ta’minlash;  xarajatlarning samaradorligini baholash mezonlarini ishlab chiqish va nazoratni kuchaytirish; Shuningdek, budjetdan tashqari mablag‘lar hisobidan amalga oshirilgan loyihalar va xarajatlar to‘g‘risida jamoatchilikni muntazam ravishda xabardor qilib borish muhim. https://scientific-jl.com/ped 3 56 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 Takomillashtirishning yana bir yo‘nalishi – budjet tashkilotlarining tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratishdir. Bu, o‘z navbatida, innovatsion g‘oyalarni qo‘llab-quvvatlash, yangi xizmat turlarini taklif etish va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish orqali qo‘shimcha daromad olish imkoniyatini beradi. Bunday faoliyatni qo‘llab-quvvatlash uchun tegishli normativ-huquqiy bazani takomillashtirish va soliq imtiyozlarini yaratish maqsadga muvofiqdir. Budjetdan tashqari mablag‘larni shakllantirish manbalari xilma-xil bo‘lishi mumkin. Bularga pullik xizmatlar ko‘rsatish, ijara daromadlari, grantlar, homiylik mablag‘lari, xayriyalar va boshqa qonuniy yo‘llar bilan olingan daromadlar kiradi. Ushbu mablag‘lardan foydalanishda shaffoflik va hisobdorlikni ta’minlash muhimdir. Mablag‘lardan foydalanish mexanizmini takomillashtirishda quyidagilarga e’tibor qaratish lozim: maqsadli yo‘nalishlarni aniq belgilash, mablag‘larni rejalashtirish va sarflash jarayonlarida ochiqlikni ta’minlash, xarajatlarning samaradorligini baholash mezonlarini ishlab chiqish va nazoratni kuchaytirish. Shuningdek, budjetdan tashqari mablag‘lar hisobidan amalga oshirilgan loyihalar va xarajatlar to‘g‘risida jamoatchilikni muntazam ravishda xabardor qilib borish muhim. Budjetdan tashqari mablag‘lardan foydalanish yo‘nalishlari tahlili (Jizzax viloyatiнинг бюджет ташкилотлари мисолида) Jizzax viloyatida faoliyat yuritayotgan 4 ta oliygohning budjetdan tashqari mablag‘lari manbalari hamda xarajat yo‘nalishlarini alohida tahlil qilamiz: Jizzax davlat pedagogika universiteti (JDPU) misolida: 1. Budjetdan tashqari mablag‘lar hajmi (mln so‘m): Tahlil: 4 yil mobaynida JDPUda tushumlar qariyb 74%ga o‘sgan. Asosiy manbalar: - Kunduzgi va sirtqi ta’lim bo‘yicha shartnoma to‘lovlari; - Ijaraga berilgan binolardan tushumlar; - Ilmiy-tadqiqot va xalqaro loyihalar; Mablag‘larning yo‘nalishi: - 35% — Moddiy-texnik bazani yaxshilash; - 25% — Xodimlarni moddiy rag‘batlantirish; - 20% — Ilmiy ishlar; - 10% — Ta’lim jarayonini raqamlashtirish; 2. Moliyaviy samaradorlik: Jizzax davlat pedagogika unversitet mablag‘larni asosan ta’lim sifatini yaxshilashga va infratuzilmani modernizatsiya qilishga sarflamoqda. Har yili yangi laboratoriyalar tashkil etilmoqda, auditoriyalar ta’mirlanmoqda. Jizzax politexnika instituti (JPTI) misolida tahlil Tahlil: 4 yillik o‘sish — 60.5%. JPTI texnopark, startaplar va innovatsiya markazi faoliyati orqali budjetdan tashqari mablag‘larini kengaytirgan. https://scientific-jl.com/ped 3 57 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 Mablag‘lar yo‘nalishlari: - 30% — Texnik u