O’ZBEKISTONDA SUBSIDIYALARNING IQTISODIY RIVOJLANISHGA TA’SIRI: IQTISODIY SOHALARGA TA’SIRI MISOLIDA

Аннотация

Ushbu tadqiqot 2010-yildan 2023-yilgacha O‘zbekistondagi davlat subsidiyalari va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni PESTEL tizimi yordamida o‘rganadi. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, siyosiy o‘zgarishlar, xususan, 2016-yilda hukumatning almashishi subsidiya siyosatini sezilarli darajada o‘zgartirib, iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’sir ko‘rsatdi. Subsidiyalar ajratilishiga iqtisodiy omillar, jumladan, tarkibiy islohotlar va sanoatlashtirish bo‘yicha sa’y-harakatlar ta’sir ko‘rsatdi. Bandlik va daromad darajasi kabi ijtimoiy jihatlar subsidiya samaradorligini shakllantirdi. Texnologik yutuqlar davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashni optimallashtirishda, ekologik siyosat esa energiya subsidiyalarini yo‘naltirishda muhim rol o‘ynadi. Qonuniy o‘zgarishlar moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlariga ta’sir etuvchi tartibga solish tuzatishlarini osonlashtirdi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, maqsadli subsidiyalar iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shgan, ammo siyosatning samarasizligi va tashqi ta’sirlar tebranishlarni keltirib chiqargan. Tadqiqot barqaror iqtisodiy rivojlanish uchun kelajakdagi subsidiya siyosatini optimallashtirish haqida ma’lumot beradi. Kalit so‘zlar: Subsidiyalar, iqtisodiy o‘sish, kichik biznes, tadbirkorlik, iCRAFT 1. Kirish qism 2010-yildan 2020-yilgacha O‘zbekistonning yalpi ichki mahsuloti(YaIM) 49,77 milliard dollardan 60,22 milliard dollargacha o‘sdi. Bu o‘sish energetika, kichik biznes va bandlik dasturlariga yo‘naltirilgan keng ko‘lamli davlat subsidiyalari hisobiga amalga oshdi. 2017-yilda yoqilg‘i subsidiyalari 5,1 milliard dollarni (tabiiy gaz uchun 3,8 milliard, elektr energiyasi uchun 1,3 milliard) tashkil etib, bu YaIMning 12 foiziga teng bo‘ldi. Ushbu subsidiyalar energiya narxlarini past darajada saqlab turdi, biroq davlat moliyasiga og‘ir yuk bo‘ldi. Soliq imtiyozlari va imtiyozli kreditlar orqali kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tadbirkorlikni rivojlantirdi, ammo davlat yordamiga qaramlikni ham yuzaga keltirdi. Bandlik darajasini oshirishga qaratilgan islohotlar ishsizlikni kamaytirishga uringan bo‘lsa-da, samarasizlik va norasmiy mehnat muammolariga duch keldi. Bunga javoban, O‘zbekiston 2028-yilgacha yoqilg‘i subsidiyalarini bosqichma-bosqich bekor qilishni, bozor iqtisodiyotiga o‘tishni hamda kichik va o‘rta korxonalar siyosati va mehnat bozorini isloh qilish orqali barqaror rivojlanishni ta’minlashni rejalashtirmoqda. Jahon banki bilan hamkorlikdagi iCRAFT https://scientific-jl.com/ped 2 73 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 kabi loyihalar ushbu o‘tish jarayonini qo‘llab-quvvatlamoqda. Ushbu maqolada energetika, kichik biznes va boshqa sohalariga berilayotgan subsidiyalarning iqtisodiy ta’siri tahlil qilinadi. 2.Adabiyotlar sharhi Garchi O‘zbekiston sharoitida subsidiya va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni to‘liq tushuntirib bergan manba topilmagan bo‘lsa-da, quyida turli davlatlar iqtisodiyotida ushbu bog‘liqlikni ko‘rib chiqqan adabiyotlar bilan tahlil qilinadi. Subsidiya tushunchasi va uning ijobiy xususiyatlari Subsidiya - moliyaviy yoki natura shaklidagi yordam ko‘rsatish orqali iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirishga qaratiladi, lekin u teng miqdorda qaytarilishi shart emas, biroq oluvchining ma’lum shartlarga rioya qilishi asosida taqdim etiladi (Schwartz, et al., 1995; Latif et al., 2019). Ushbu rag‘batlantiruvchi choralar sanoatlashtirishni jadallashtirish, ishsizlikni kamaytirish va iqtisodiy o‘zgarishlarni tezlashtirish uchun mo‘ljallangan (Gebremichael, 2014). Indoneziya, Keniya, Malayziya va Turkiyada subsidiyalarning ta’siri o‘rganilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, davlat subsidiyalari investitsiyalar va iqtisodiy kengayishga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan (Okoth, 2023; Ayyagari et al., 2011; Appiah-Kubi et al., 2021). Iqtisodiy o‘sishda subsidiyalarning roli “Endogen o‘sish nazariyasi” bilan izohlanadi, unda texnologik taraqqiyot va innovatsiyalar iqtisodiy rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari sifatida ta’kidlanadi (Romer, 1986, 1990; Grossman va Helpman, 2001). Innovatsiyalarga yo‘naltirilgan subsidiyalar ham firma, ham mintaqaviy darajada mahsuldorlikni oshiruvchi ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan (Cantner et al., 2019, Abramovsky et al., 2018). Ularning 1980-yildan 2014-yilgacha Germaniya hududlari bo‘yicha o‘tkazgan tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, innovatsion subsidiyalar mintaqaviy iqtisodiy o‘sishga sezilarli hissa qo‘shgan, bu esa texnologik taraqqiyotni rag‘batlantirishda strategik davlat investitsiyalarining muhimligini ko‘rsatadi. Ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlanmalari (ITTKI) bilan shug‘ullanuvchi firmalarni bevosita moliyaviy qo‘llab-quvvatlovchi innovatsiya subsidiyalari mintaqaviy iqtisodiy ko‘rsatkichlarni oshirish mexanizmi sifatida keng e’tirof etilmoqda, ammo ularning muvaffaqiyati mintaqaning mavjud texnologik imkoniyatlariga bog‘liq ekanligini ma’lumdir (Broekel, 2015; Foray, 2015). Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mintaqaviy tafovutlar subsidi