ДИННИНГ ОНТОЛОГИК АСОСЛАРИ ВА ЖАМОАВИЙ ОНГГА ТАЪСИРИ

Аннотация

The article provides a deep analysis of the ontological foundations of religion and examines its influence on collective and individual consciousness in Uzbekistan. Religion is studied as an important institution that forms spiritual freedom, moral values and social relations. Based on the dialectical approach, the ontological concepts of such religions as Zoroastrianism, Christianity and Islam are compared. The role of religious and educational activities in strengthening the spiritual foundations of society in Uzbekistan, as well as its significance in the modern socio-cultural context, will be studied. The article contains proposals on the ontological conflicts of religion, mechanisms of integration into society and the development of spiritual education. Keywords: religion, ontology, collective consciousness, individual consciousness, spiritual freedom, dialectics, Uzbekistan, moral values, social relations, Zoroastrianism, Christianity, Islam, spiritual education, ontological contradiction. Кириш Онтология – мавжудликнинг табиати, унинг тузилиши ва ўзгаришларини ўрганиш орқали инсон онги ва жамиятнинг асосий саволларига жавоб беради. Дин онтологик таҳлилнинг муҳим объекти сифатида инсоннинг маънавий ва ижтимоий мавжудлигини шакллантиради. У жамоавий онгни мустаҳкамлаш, ахлоқий қадриятларни тарғиб қилиш ва индивидуал эркинликни таъминлашда муҳим рол ўйнайди. Ўзбекистонда дин, хусусан ислом, маданий ва маънавий мероснинг ажралмас қисми сифатида жамиятнинг ахлоқий асосларини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Ушбу мақола диннинг онтологик асосларини, унинг Зардуштийлик, христианлик ва ислом каби турли динлардаги талқинларини таҳлил қилиб, Ўзбекистонда жамоавий онгга таъсирини чуқур ўрганади. Диалектик ёндашув асосида диннинг индивидуал ва жамоавий онг ўртасидаги зиддиятлари, шунингдек, унинг замонавий жамиятдаги интеграция механизмлари кўриб чиқилади. https://scientific-jl.com/ped 2 52 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 Концептуал асослар Онтология мавжудликнинг асосий саволлари – “нима бор?”, “у қандай мавжуд?” ва “у қандай ўзгаради?” – ни ўрганиш орқали диннинг маънавий ва ижтимоий вазифаларини тушунишга ёрдам беради. Дин онтологиясида инсон онгининг жамоавий ва индивидуал жиҳатлари муҳим ўрин тутади. Зардуштийликда инсон мавжудлиги уч қатлам – жисмоний, руҳий (энергия) ва маънавий – сифатида талқин қилинади, бу ерда маънавий эркинлик инсоннинг асосий хусусияти сифатида кўринади (Avesta, 1997). Бу тушунча Фраваши – осмондаги абадйй руҳ – концепциясида акс этади, у инсоннинг ўлмаслиги ва эркинлигини таъкидлайди. Христианликда эса инсоннинг Худо билан индивидуал муносабатига эътибор берилади. Масиҳийликда Худо яхшиликнинг мукаммал рамзи сифатида кўринади, лекин яхшиликни амалга ошириш инсоннинг шахсий масъулиятига боғлиқ (Yakovenko, 2011). Исломда эса инсон Аллоҳга итоат қилиш орқали маънавий мукаммалликка эришади, бу жамоавий уммат концепцияси билан мустаҳкамланади. Исломда ахлоқий қадриятлар, масалан, адолат, меҳр-оқибат ва жамоавий масъулият, ижтимоий муносабатларни тартибга солишда муҳим рол ўйнайди. Диалектик ёндашувга кўра, дин инсон онгининг жамоавий ва индивидуал жиҳатлари ўртасидаги зиддиятларни акс эттиради. Бу зиддият маънавий эркинлик ва жамоавий масъулият ўртасидаги муносабатларда намоён бўлади. Масалан, Зардуштийликда яхшилик ва ёмонлик ўртасидаги кураш инсоннинг ички зиддиятлари сифатида талқин қилинади, бу ерда ёмонлик Аҳриман (шайтон) эмас, балки инсоннинг ўзидан келиб чиқади (Avesta, 1997). Христианликда эса инсоннинг Худонинг ўрнига ўтмоқчи бўлиши гуноҳ сифатида кўринади, бу инсон имкониятларининг чегарасизлигидан келиб чиқади. Ўзбекистонда дин, асосан ислом, жамиятнинг маънавий ва ахлоқий асосларини шакллантиришда муҳим рол ўйнайди. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси динни давлатдан ажратиш принципини белгилайди, лекин диннинг маданий ва маънавий ҳаётдаги аҳамияти юқори эканини рад этмайди. Ислом Ўзбекистонда маънавий-ахлоқий қадриятларни тарғиб қилиш, жамиятда тотувлик ва барқарорликни таъминлашда муҳим восита сифатида хизмат қилади. Ўзбекистонда диний-маърифий фаолиятлар, масалан, масжидлардаги ваъзлар, диний таълим муассасалари ва маънавий-маърифий тадбирлар жамиятда ахлоқий қадриятларни мустаҳкамлашга ёрдам беради. Масалан, 2023 йилда Ўзбекистон мусулмонлари идораси томонидан ташкил қилинган “Маърифат ва маданият” лойиҳаси ёшлар орасида ахлоқий тарбия ва маънавий қадриятларни тарғиб қилишга қаратилган (Ўзбекистон мусулмонлари идораси, 2023). Бу https://scientific-jl.com/ped 2 53 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-3027_SJIF: 5.449 лойиҳа диний таълимни замонавий технологиялар билан уйғунлаштириб, ёшларнинг маънавий дунёқарашини ривожлантиришга хизмат қилади. Диний таълим Ўзбекистонда муҳим ижтимоий вазифани бажарувчи муассаса сифатида кўринади. Тошкент ислом институти ва бошқа диний таълим муассасалари малакали диний ходимлар тайёрлаш билан бирга, жамиятда тинчлик ва то