NUTQI TO’LIQ RIVOJLANMAGAN KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI O’QUVCHILARDA FONEMATIK JARAYONLARNING BUZILISHI

Аннотация

In the article, the problem of phonemic process disorders in young schoolchildren diagnosed with underdevelopment of speech is considered. The level of development of phonemic processes does not allow these students to fully master written speech. Difficulties in understanding and perceiving the sound structure of speech prevent students from making progress in spelling and reading. The speech therapy support system in pre-school educational institutions is not effective enough to provide the initial opportunities for learning writing to students with severe speech disorders. Key words: phoneme, phonematic processes, phonematic hearing, phonematic perception, phonematic analysis younger schoolchildren with general speech underdevelopment Nutqi to‘liq rivojlanmagan (NTR) bolalarda fonematik jarayonlarning buzilishi o‘quvchining rivojlanishida jiddiy pedagogik va diagnostik muammo sifatida qaraladi. https://scientific-jl.com/ped 1 66 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995 Bu buzilishlar bolalarga nutq tovushlarini to‘g‘ri qabul qilish va tahlil qilish qobiliyatiga ta’sir qiladi, natijada yozma nutqni shakllantirish jarayoni, shu bilan birga, boshlang‘ich sinfdagi muvaffaqiyatlariga salbiy ta’sir qiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan nutqning to‘liq rivojlanmaganligini tuzatishdagi asosiy yo‘nalishlardan biri — fonematik jarayonlarni shakllantirishdir. Til tizimining barcha tarkibiy qismlari to‘liq rivojlangan fonematik so'z tuzilmasisiz rivojlanishi mumkin emas. Eshitish - nutq gnosisiga asoslanib, fonematik operatsiyalarni o‘zlashtirish ko'nikmasi shakllanadi, bu esa og‘zaki va yozma nutqning rivojlanish xususiyatlarini belgilaydi. Tovushlarni to‘liq talaffuz qilishni o‘zlashtirish faqat yetarli darajada analitik-sintetik faoliyat mavjud bo‘lgandagina mumkin, bu esa bolaning o‘zi tomonidan talaffuz qilingan tovushlarni taqqoslash uchun zarur. Tafakkur jarayonlarining shakllanishi (tahlil, sintez, umumlashtirish) va nutq materialini (shu jumladan tovushlarni) taqqoslash qobiliyati fonematik operatsiyalarni o‘zlashtirishning asosi hisoblanadi. Bolalarning savodga o‘rgatish jarayoniga tayyorligini aniqlashda fonematik jarayonlar muhim o‘rin tutadi. To‘liq yozma nutqni o‘zlashtirish fonematik operatsiyalarni yetarlicha rivojlantirishsiz amalga oshirilmaydi. Fonematik eshitishning rivojlanmaganligi bilan bog'liq bo‘lgan bolalarda ba’zi harflarni yozish va o‘qish qiyinchiliklari yuzaga keladi, bu esa fonematik disleksiya yoki akustik disgrafiyani (fonemani aniqlashdagi buzilishlar asosida) keltirib chiqarishi mumkin. Bunday qiyinchiliklarning yuzaga kelishi o‘quvchilarning o‘qishdagi muvaffaqiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, bu ayniqsa ona tili va o‘qish bo‘yicha ko‘proq, boshqa fanlar bo‘yicha esa kamroq kuzatiladi. Fonematik jarayonlarni o‘rganish adabiyotda turli nuqtai nazarlardan ko‘rib chiqiladi: lingvistik (A.A. Leontev, S.N. Tseitlin), psixolingvistik (N.X. Shvachkin), psixologik-pedagogik (E.F. Dyakova, G.V. Chirkina, D.B. Elkonin), neyropsixologik (T.G. Vizel) tomonlardan. An’anaviy ravishda, mutaxassislar fonematik jarayonlarga fonematik eshitish, fonematik qabul qilish, fonematik tasavvurlar, fonematik tahlil va sintezni kiritadilar. E.F. Arhipova, V.I. Seliverstov, D.B. Elkonin ta’rifiga ko‘ra, fonematik eshitish — bu ona tilining fonemalarini qabul qilish jarayoni bo‘lib, u bola 1 yosh 7 oylik bo‘lganda rivojlanishi kerak. Shuni ta’kidlash kerakki, fonemalarni ajratish tovushlarning qatorida, nutq oqimida va ma’no jihatidan farq qiladigan, lekin tovushi o‘xshash so‘zlarda amalga oshadi. Fonematik eshitishning joylashuvi chap miya yarimshariyining temporal lobining uchinchi darajali maydonlarida joylashadi. D.B. Elkonin tomonidan fonematik qabul qilish sun’iy tovushli tahlil sifatida ta’riflanadi, u mustaqil ravishda shakllanmaydi, ammo savodga o‘rgatish jarayonini o‘zlashtirishning asosini tashkil etadi. Muallif fonematik qabul qilishni xarakterlaydigan bir qator intellektual jarayonlarni ajratib ko‘rsatgan: so‘zdagi tovushning borligini yoki yo‘qligini aniqlash, tovushning so‘zdagi joylashuvi, https://scientific-jl.com/ped 1 67 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995 tovushlar ketma-ketligi va ularning soni. Fonematik qabul qilishni to‘liq o‘zlashtirishning eng yuqori darajasi — bu fonematik tahlil va sintez jarayonlarining shakllanishi bo‘lib, bu jarayonlar yozma nutqni o‘zlashtirishda ajralmasdir. Fonematik tasavvurlar ostida so‘zlarni aqliy ravishda fonematik tahlil qilish qobiliyati tushuniladi. Umumiy rivojlanishdagi nutq buzilishlari bo‘lgan bolalarda nafaqat fonetik- fonematik, balki leksik-grammatik nutq tomonlarida ham buzilishlar kuzatiladi. Umumiy rivojlanishdagi nutq buzilishlariga ega bo‘lgan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida fonematik jarayonlarni shakllantirishda bir qator o‘ziga xos xususiyatlar mavjud bo‘lib, bu esa yozma nutqni o‘zlashtirish jarayonini