SHAXSNING KASBBIY O'Z-O'ZINI BAHOLASH OMILLARI VA NERV TIZIMINING PSIXODINAMIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

В данной стате на основе научных взглядов и резултатов исследований раскрываются особенности нервной системы в профессионалном самосознании человека, ее существенное влияние на профессионалную деятелност человека, а также значение нервной системы для отделных профессий. Ключевые слова: индивидуално-типологические, социално- психологические, особенности нервной системы, психическое напряжение, особенности тяжелого стресса, психодинамические особенности, внутренние ресурсы.. https://scientific-jl.com/ped 6 4 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995 Insonning kasbiy faoliyatdagi muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligi ko‘p jihatdan uning temperamenti, xarakteri, qobiliyatlari va kasb talablarida namoyon bo‘ladigan individual tipologik xususiyatlarining muvofiqligi bilan belgilanadi. Shaxsning ushbu individual tipologik xususiyatlari uning kasbiy o‘zini o‘zi belgilashi va kasbiy rivojlanishiga, kasbiy muhitga integratsiyalashuviga va kasbiy o‘zini o‘zi anglashiga t’sir qiladi. So'nggi paytlarda inson faoliyatining eng muhim tartibga soluvchisi sifatida shaxsning individual-tipologik, ijtimoiy-psixologik xususiyatlari va ruhiy holati o'rtasidagi munosabatlar muammosining rivojlanishi nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega bo'lmoqda. Olib borilgan tadqiqotlarda kasb tanlashda alohida e’tibor qaratiladigan asosiy individual psixofiziologik parametrlarni (kasbiy tayyorgarlik va ko‘nikmalar) mustaqil ko‘rib chiqilmoqda. Bu esa asab tizimining xususiyatlari tug‘ma bo‘lib, xarakterni va shuning uchun insonning taqdirini juda sezilarli darajada aniqlaydi. Muayyan kasblar uchun asab tizimining m’lum xususiyatlari muhim ahamiyatga ega: b’zilarida bu moslashuvchanlik va labillik, boshqalarida - kuch va barqarorlik. V.S. Merlin nuqtai nazaridan shaxsiy xususiyatlarning belgisi - bu haqiqat ob’ektlariga yo‘naltirilganlik. Shaxsning yo‘nalishi uning qiziqishlari va moyilliklari, dominant motivasiyasi, intilishlar darajasi, e’tiqodlari va m’lum bir yosh uchun yetakchi faoliyat turi bilan tavsiflanadi. Shaxsiy xususiyatlar haqiqatning m’lum bir tomoniga nisbatan boshqalardan (neyrodinamik, psixodinamik xususiyatlar) farqlanadi. Agar munosabat mavjud bo‘lsa, unda bu har doim shaxsning mulkidir. Munosabatlar odamlarga, ishga, narsalarga va o‘ziga bo‘lishi mumkin. Haqiqat ob’ektlariga munosabat odamlarning harakatlarini rag‘batlantiradi va m’lum hissiy kechinmalar bilan birga keladi [37, c, 82]. Tabiiy individual tipologik xususiyatlar orasida hozirgi vaqtda eng ko‘p o‘rganilganlari kuch-zaiflik (ya’ni chidamlilik darajasi, asab tizimining samaradorligi, uning turli xil shovqinlarga chidamliligi) va harakatchanlik-inersiya (ya’ni harakat tezligi). qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining o‘zgarishi va tezligi). Kuchli (yoki zaif) asab tizimi mavjud bo‘lganda, hayot, tarbiya va t’limning turli sharoitlarida rivojlanish jarayonida harakatchan (yoki inert), turli xil psixologik shaxsiy xususiyatlar paydo bo‘lishi mumkin. Kuchli asab tizimi yuqori ishlash bilan tavsiflanadi. Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, nerv hujayralari uzoq vaqt davomida tormozlanish holatga o‘tmasdan yoki charchamasdan nerv impulslarini qabul qilishi va uzatishi mumkin. Zaif asab tizimi asab hujayralarining past ishlashi bilan tavsiflanadi; ular tezroq tugaydi. Nerv tizimining bu xossalari inson faoliyati va xulq-atvorida mos ravishda namoyon bo‘ladi. Asab tizimi zaif bo‘lgan odam ko‘pincha xotirjam, jim, ehtiyotkor, itoatkor. U uzoq vaqt davomida shovqinli, faol mashg‘ulotlarda qatnasha olmaydi, bu uning kichik https://scientific-jl.com/ped 6 5 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995 kuch zaxirasi va charchoqning kuchayishi bilan bog‘liq. Ko‘pincha tozalikka moyil, u juda t’sirchan. G‘ayrioddiy muhit, begonalarning e’tibori, unga ruhiy bosim - bularning barchasi bunday odam uchun juda kuchli stress xususiyati bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda u yo‘qoladi, to‘g‘ri so‘zlarni topa olmaydi, savollarga javob bermaydi, eng oddiy so‘rovlarni bajarmaydi. O‘zlarining yuqori sezgirligi tufayli bunday odamlar ayniqsa zaif va boshqalarning tanqidi va noroziligiga o‘riqli munosabatda bo‘lishadi. Ko‘pincha bunday odamlarda o‘ziga ishonch yo‘q, ular muvaffaqiyatsizlik qo‘rquvi va ahmoqona ko‘rinishdan qo‘rqish bilan ajralib turadi, buning natijasida muvaffaqiyatga erishish ancha qiyinlashadi. Asab tizimi kuchli bo‘lgan odamni atrofdagilar butunlay boshqacha ko‘rishadi – ko‘pincha quvnoq, o‘ziga ishongan, o‘rganishda stressni boshdan kechirmaydi, katta hajmdagi materialni oson o‘zlashtiradi. U energiyaga to‘la, charchamaydi, doimo faoliyatga tayyor. U deyarli hech qachon charchamaydi, letargik yoki bo‘shashmaydi. Ishga kirishganda, u deyarli hech qanday qiyinchiliklarni boshdan kechirmaydi; u qo‘shimcha yuklar yoki nom’lum yangi faoliyatga o‘tish haqida qayg‘urmaydi. Kuchli asab tizimiga ega bo‘lgan odam vaqtdan foydalanishda ko‘proq samaradorlik