XI-XIII ASRLARDA XORAZM VOHASIDA HUNARMANDCHILIK SOHASI VA UNING TARAQQIYOTI

Аннотация

This article examines the development and division of crafts, one of the social spheres of the Anushteginid period in the Khorezm oasis. The influence of crafts on the social development of the Anushteginid state is illustrated by the example of sources. Keywords: Anushteginids, Gurganj, jewelry, architecture, tile-making, chandelier, architecture, chitgar, archeology. Xorazmshohlardan Takash va Alovuddin Muhammad hukmronligi yillarida Gurganjning eng gullab yashnagan davri edi. Xorazmshohlar o‘z davlatining istiqboliga katta e’tibor bilan qaraganlar hunarmandchilikning rivojlanishiga, savdo- sotiqning kengayishiga homiylik qilganlar al-Kazviniy o‘sha davrda Gurganjda 50 dan ortiq hunarmanchilik turi mavjud bo‘lganini va Gurganj hunarmandlari o‘z mahoratlari jihatidan jahonda tengi yo‘q ekanliklarini aytgan1. VIII—XII asrlarda O‘rta Osiyoda ilk O‘rta asr musulmon madaniyatining shakllanishi, rivojlanishi va yuksak choʻqqilarga koʻtarilishida madaniyatlarning oʻzaro ta'siri, qorishuvi muhim ahamiyatga ega boʻldi. Bu davrda moddiy madaniyat, iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi asosida san'atning turli sohalari ham taraqqiy etdi, arxitektura, oʻymakorlik, badiiy hunarmandchilik, musiqa, qoʻlyozma bezash kabi sohalar yuksaldi. O‘rta asrdagi qator sayyohlar, tarixchilar bu davrda O‘rta Osiyo 1 Buniyadov Z.M. Anushtagin Xorazmshoxlar davladi, (1097-1231). T, «Adabiyot va sanat», 1997, 103- 104 бетлар. https://scientific-jl.com/ped 8 8 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995 boshqa Sharq mamlakatlari ichida eng rivojlangan oʻlka boʻlganligi haqida hikoya qiladilar. Bu oʻlkada koʻrkam shaharlar koʻp boʻlgan, suv inshootlariga, binolarga, qurilishlarga boy boʻlgan, qishloq hoʻjaligi rivojlangan, hunarmandchilik taraqqiy etgan. Zargarlik hunarmandchilikning qadimiy va ananaviy sohalaridan biridir. Zargarlik buyumlari xalqning etnik va axoloqiy ideallarini belgilab beradigan amaliy san’atning ommaviy turlaridan biri. Zargarlik buyumlarini tasnifiy oʻrganish Xorazmning antik davrdagi savdo iqtisodiy va madaniy aloqalardagi oʻrnini aniqlashda hamda estetik hayotini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Ko‘zaliqir, Bozorqal'a, Qo'yqilganqal'a, Tuproqqal`a edgorliklaridagi arxeologik topilmalar guvohlik beradi. Tuproqqala saroyidan shisha, anor, carnelian toshidan tayorlangan xilma-xil munchoqlar va boshqa zargarlik buyumlari topilgan2. Xorazmda o‘rta asrlarda hunarmandchilikning turli sohalari taraqqiy qilgan bo‘lsa ham voha hali agrar davlat edi. Xalqning asosiy qismi dehqonchilik va chorvachilik ishlari bilan shug‘ullangan. O‘rta asrlarda qishloq ho‘jaligi va hunarmandchilik mahsulotlarini atrofdagi ko‘chmanchi xalqlar va Sharqiy Evropa davlatlariga eksport qilish Xorazm iqtisodiyotining asosini tashkil etgan. Bu to‘grisida Arab sayyohi al- Maqdisiy (X asr) “u juda ko’p shaharlarga ega bo’lgan, yoppasiga, keng va muhtasham bir o’lkadir... Son-sonoqsiz uy-joy, tutash bog’lar, daraxtzor va ekinzorlar; uzum sharbati siqadigan qurilmalar bor, meva mo’l, tijorat ahliga mol-hol bemalol….. Darg’on shahri atrofidagi 500 tokzor daryo bo’ylab ikki farsah (11,4 km) ga cho'zilgan. Shahardan kishmish tashqi savdoga chiqarilgan. Mizdahqon shahri 12 mingdan ortiq rustoqlar (qishloq joylari) markazi bo’lgan3" deya tariflaydi. O‘rta asrlarda jamiyatdagi ijtimoiy va iqtisodiy o’zgarishlar hunarmandchilik sohalarining taraqqiyotiga ham ta'sir qildi. O‘rganilyotgan davrda Xorazm nafaqat Markaziy Osiyodagi, balki Sharqdagi iqtisodiy, madaniy va siyosiy jihatdan rivojlangan vohalardan biri edi. Vohaning shahar va qishloqlarida hunarmandchilik markazlari qizg’in faoliyat olib bordi. Bu davrda hunarmandchilik tarmoqlarining rivoji vohada iqtisodiy va madaniy hayot taraqqiyotiga zamin yaratdi. Ayniqsa, o’rta asrlarda Xorazmda hunarmandchilikning sopolchilik, shishsozlik, to’qimachilik, toshga ishlov berish, metalsozlik sohalari mahsulotlarni ishlab chiqarish alohida ahamiyatga ega bo’lgan. Ma’lumki, Anushteginiylar boshqaruvi davrida Xorazmda katta iqtisodiy va madaniy o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Xorazmshohlar davrida eski shaharlar bilan birga, chegaradosh harbiy mudofaa qo‘rgonlari yonida yangi shahriston va rabodlar 2 Абдуллаев Т.П. XII-XV асрларда Хоразм ҳунармандчилиги. тарих фан. Номзоди. Дис 2011. Б.-247. 3 ТУРГАНОВ БАХЫТ ҚУРБАНБАЕВИЧ ХОРАЗМНИНГ ЎРТА АСРЛАРДАГИ МЕТАЛЛСОЗЛИК ҲУНАРМАНДЧИЛИГИ. Тарих фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун ёзилган дис.- Самарқанд.2019.-Б.255. https://scientific-jl.com/ped 8 9 Volume-80, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995 shakllandi. Yangidan qad rostlagan shaharlar atrof hududlar aholisiga dehqonchilik va hunarmandchilik mahsulotlarini yetkazib bera boshladi4. Tarixiy manbalarda X-XIII asrlarda Xorazm vohasi hududlari iqtisodiy va madaniy jihatdan taraqqiy qilganligi to‘grisidagi ma‘lumotlar mavjud. Bu haqda ilk manbalar Ibn Rusta, al-Istahriy, al-Maqdisiylarning asarlari, “Hudud al-olam” va b