ХАЛҚАРО ҲАМКОРЛИК МАСАЛАЛАРИ КОНТЕКСТИДА ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА ТЎЛОВГА ҚОБИЛИЯТСИЗЛИК ТЎҒРИСИДАГИ ҚОНУН ҲУЖЖАТЛАРИНИ ҲУҚУҚИЙ ТАРТИБГА СОЛИШНИ ЯНАДА ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

Аннотация

The article examines issues of international cooperation in order to further improve the legal regulation of the legislation on the insolvency of the Выпуск журнала №-18 Часть–6_ Январь –2025 223 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Republic of Uzbekistan, as well as makes proposals for the unification and harmonization of national legislation with international standards. Keywords: debtor, creditors, bankruptcy, insolvency, cross-border insolvency (bankruptcy), model law, international treaties. Тадбиркорлик фаолиятининг ривожланишида банкротлик институти муҳим рол ўйнайди. Тўловга қобилиятсизлик соҳасини ҳуқуқий тартибга солишнинг самарали фаолият кўрсатаётган режими бугунги кунда кўпчилик томонидан тадбиркорлик ва рақобат юқори баҳоланадиган эркин бозор иқтисодиётининг асосий таркибий қисмларидан бири сифатида қаралмоқда. Шу билан бирга, корхоналарнинг тўловга қобилиятсиз деб топилиши давлат иқтисодиёти ва аҳоли бандлиги даражасига салбий таъсир кўрсатмоқда. Мавжуд иқтисодий талабларни инобатга олган ҳолда, ҳуқуқий асосларни бирор бир хўжалик юритувчи субъектнинг манфаатларига зарар етказмайдиган тарзда яратиш зарур. Маълумки, «Doing Business – 2020» ҳисоботида Ўзбекистон «Тўловга қобилиятсизликни ҳал этиш» кўрсаткичи бўйича 100 ўринни эгаллаган ва унда қонунчиликда қарздорни қўллаб-қувватлашга қаратилган тартиб-таомиллар мавжуд эмаслиги қайд этилган.1 Шуни таъкидлаш лозимки, Ўзбекистон мамлакатнинг иқтисодий ривожланишига йўналиш берувчи нуфузли халқаро ва минтақавий ташкилотларнинг аъзоси ҳисобланади. Хусусан, ШҲТ, ИҲТ, UNIDO, EХҲТ, ХТТБ, ХВЖ, ХМК, ХРА, EТТБ, ОТТБ ва бошқа ташкилотлар билан ҳамкорлик мамлакат иқтисодиётининг мисли кўрилмаган юксалишига кўмаклашмоқда. Статистик маълумотларга кўра, 2023 йилда мамлакат ялпи ички маҳсулоти 1,07 квадриллион сўм, яъни қарийб $90,8 млрд.2 сўмга етган. Таққослаш учун: 2020 йилда у 59,89 миллиард АҚШ долларини ташкил этган.3 1 https://www.doingbusiness.org/content/dam/doingBusiness/country/u/uzbekistan/UZB.pdf 2 https://www.gazeta.uz/ru/2024/01/20/gdp 3 https://www.spot.uz/ru/2021/01/26/gdp/ Выпуск журнала №-18 Часть–6_ Январь –2025 224 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 2022 йилда ўтказилган биринчи Тошкент халқаро инвестиция форумида давлатимиз раҳбари Ш.М.Мирзиёев яқин келажакда амалга ошириладиган режаларни 5 йилда мамлакатимиз ялпи ички маҳсулотини 100 миллиард долларга, йиллик экспорт ҳажмини 30 миллиард долларга етказишни маълум қилди.4 Бугунги кунда Ўзбекистоннинг ЖСТга аъзо бўлиши масаласи яна кун тартибида турибди. Мамлакатимиз учун бу масала стратегик жиҳатдан муҳим аҳамиятга эга, чунки у ялпи ички маҳсулотни бир неча баробар ошириш имконини беради, бу эса ўз навбатида миллий бозорда рақобатнинг ривожланишига ёрдам беради, бу эса қисман тўловга қобилиятсизлик тартиб- таомилида ифодаланадиган тадбиркорлик фаолияти субъектлари ўртасида табиий танловга олиб келади. Иқтисодиёт кўрсаткичларининг барқарор ўсиши масаласи ЖСТга аъзо бўлишнинг асосий мақсади бўлганлиги сабабли, унда бизнес субъектларининг, шу жумладан, кичик бизнес субъектларининг тўловга қобилиятсизлиги масалалари марказий ўринни эгаллайди. ЖСТнинг Хизматлар савдоси бўйича Бош битим бўйича мажбуриятлари банкротлик тўғрисидаги қонунларнинг шаффофлигини рағбатлантиради, аммо акс ҳолда кенг мослашувчанликка йўл қўяди. Шунинг учун тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги миллий қонунчиликни халқаро стандартлар билан уйғунлаштириш мамлакатимиз ушбу нуфузли ташкилотга аъзо бўлишининг асосий масаласидир. Масаланинг ривожланиш эволютсиясини икки босқичга бўлиш мумкин: биринчи босқич, 1994-2005 йилларни ўз ичига олади. Бу даврда, бизга маълумки, «Банкротлик тўғрисида»ги қонунларнинг учта таҳрири, шунингдек, банкротолик институтини такомиллаштиришга қаратилган бир қатор қонуности норматив-ҳуқуқий ва идоравий ҳужжатлар қабул қилинди; иккинчи босқич, Янги Ўзбекистон тараққиётининг асосий йўналишлари белгилаб олингандан сўнг, 2020 йилдан бошланади. 4 Ўзбекистонда ВВП 100 миллиард долларга етказилади - президент. https://repost.uz/vvp-virastet Выпуск журнала №-18 Часть–6_ Январь –2025 225 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ушбу босқич тўловга қобилиятсизлик тартиб-таомилларини такомиллаштирган Ўзбекистон Республикасининг янги «Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида»ги Қонуни ва янгиланган Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг қабул қилиниши билан тавсифланади, унга кўра биринчи марта Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган тамойиллари ва нормалари билан бир қаторда Ўзбекистон Республикаси ҳуқуқий тизимининг таркибий қисми ҳисобланади. Агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида Ўзбекистон Республикасининг қонунда назарда тутилганидан бошқача қоидалар белгиланган бўлса, Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномаси қоидалари қўлланилади. Шундай қилиб, ўтган давр мобайнида тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги миллий қонунчилик бозор муносабатларини ишга тушириш ва бозор инфратузилмасини шакллантиришга ўз ҳиссасини қўшган ҳолда давлат манфаатларига ва кейинчалик кредит