ATROF-MUHIT MUAMMOLARIDA INSON VA TABIATNING O'ZARO TA'SIRI

Аннотация

Inson faoliyati davomida ekologik muammolar to'liq miqyosda o'sib bordi va ularni hal qilish uchun doimo shoshilinch choralar ko'rishni talab qildi. Oxir-oqibat, insoniyat bu muammolarning mohiyatini anglab еtdi va yashash uchun eng qulay shart-sharoitlarni yaratish uchun ma'lum darajada ularni engib o'tishni o'rgandi. Biroq, inson hayotining barcha sohalarini ko'kalamzorlashtirish bo'yicha ilmiy yordamga qaramay, ilgari mavjud bo'lgan va yangi paydo bo'lgan ko'plab ekologik muammolar hali ham ularning oldini olish uchun etarlicha to'liq ilmiy asoslarni topmagan. Bugungi kunda ekologik muammolar mavjud, tabiiy muhitning ekologik muammolari va umuman, tabiatdan foydalanish ehtiyotkorlik va shoshilinch echimlarni talab qiladi, chunki inson faoliyati o'zining tabiiyligini yo'qotib, tobora ijtimoiy xususiyat kasb etmoqda. Kalit so‘zlar: tabiat, atrof-muhit, ekologiya, xavfsizlik, hudud, tabiatdan foydalanish, tabiiy resurslar, sifat, ifloslanish, cho'llanish, qurg'oqchilik. Аннотaция. На всем протяжении человеческой деятельности экологические проблемы вставали во весь рост и всегда требовали принятия неотложных мер по их решению. В конце концов, человечество познало сущность этих проблем, в какой-то степени научилось их преодолевать с тем, чтобы создавать наиболее благоприятные условия для проживания. Однако несмотря на научное обеспечение экологизатсии всех сфер человеческой жизни многие из ранее существовавших и вновь возникающих экологических проблем до сих пор не нашли достаточно полного научного обоснования для их предотвращения. Экологические проблемы сегодня есть, экологические проблемы окружающей природной среды и в целом природопользование требуют внимательного и безотлагательного решения, поскольку человеческая деятельность, теряя свою природность, все больше приобретает социальный характер. Ключевые слова: природа, среда, экология, безопасность, территория, природопользование, природные ресурсы, качество, загрязнение, опустынивание, засушливость. Annotation. Throughout human activity, environmental problems have been growing and have always required urgent measures to solve them. Eventually, humanity has learned the essence of these problems and, to some extent, has learned to https://scientific-jl.com 2 7 5 59-son_1-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali overcome them in order to create the most favorable living conditions. However, despite the scientific support for the ecologization of all spheres of human life, many of the previously existing and newly emerging environmental problems have not еt found a sufficiently complete scientific basis for their prevention. Environmental problems exist today, environmental problems of the natural environment and, in general, nature management require careful and urgent solutions, since human activity, losing its naturalness, is increasingly acquiring a social character. Key words: nature, environment, ecology, safety, territory, nature management, natural resources, quality, pollution, desertification, aridity. Tabiat - bu "inson - tabiat - tabiatni boshqarish" tizimi doirasida butun hayot jarayonini tartibga solishning murakkab konstruktiv mexanizmi. Ushbu murakkab tizimda inson faoliyati tabiatni o'zgartiruvchi xususiyatga ega bo'lib, bu erda inson o'zini o'rab turgan tabiiy muhit doirasida faol, o'zaro ta'sir qiluvchi sub'ekt sifatida namoyon qiladi. Faoliyat vositachilik qiladi, o'zi va tabiat o'rtasidagi moddalar almashinuvini tartibga soladi va nazorat qiladi. Inson va tabiiy muhit o'rtasidagi bunday murakkab o'zaro ta'sir mohiyatan insonning tabiiyligiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Shu bilan birga, tabiiy muhitda salbiy omillarning salbiy namoyon bo'lishi, birinchi navbatda, sodir bo'layotgan jarayonlarni etarli darajada bilmaslik, shuningdek, tabiatdan oqilona foydalanishni shakllantirish va rivojlantirishni ta'minlashga qaratilgan fan va texnika yutuqlaridan noto'g'ri foydalanish bilan bog'liq. Shunday qilib, tabiiy omillarning jamiyatga ta'siri haqida gap ketganda, jamiyat rivojlanishi zaruratidan qat'i nazar, ta'sir ko'rsatadigan tomonlar bilan odamlar foydalanadigan va tizimga kiritilgan, lekin ayni paytda tabiiy elementlar bo'lib qoladigan sharoitlar o'rtasidagi farqni ajratib ko'rsatish kerak. Biroq, tabiiy elementlarning ijtimoiy tizimga ta'siri jarayonida tashqi xarakterdagi qarama- qarshiliklar paydo bo'ladi. Jamiyat taraqqiyotida ularning roli juda katta. Ular, umuman olganda, bu rivojlanishning to'xtashiga, jamiyatning tizim sifatida yo'q qilinishiga olib kelishi mumkin. Inson va tabiatning o'zaro ta'siri doimo inson evolyutsion rivojlanishining butun yo'li davomida atrofdagi tabiiy yashash muhitining holatiga bog'liq bo'lgan. Biroq, qaramlik doimiy qolmadi, balki dialektik jihatdan ziddiyatli tarzda o'zgardi. Bunday holda, atrofdagi tabiiy muhitda sodir bo'layotgan chuqur jarayonlarni hisobga olish kerak, ular butun inson hayotiga mazmun va sifat jihatidan xilma-xil ta'sir ko'rsatadi, u