XIX ASRNING IKKINCHI YARMI - XX ASR BOSHLARIDA SAMARQAND VILOYATI SANOATI TARIXI

Аннотация

Samarqand viloyati sanoati tarixi XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida o'ziga xos rivojlanish jarayonini boshdan kechirdi. Ushbu davrda viloyat iqtisodiyoti, sanoati va ijtimoiy hayoti ko'plab o'zgarishlarga duch keldi. Samarqand, o'zining geostrategik joylashuvi va tarixiy ahamiyati bilan, o'z zamonida muhim savdo va madaniyat markazi bo'lib xizmat qildi. Ushbu maqolada XlX asrning ikkinchi yarmi - XX asr boshlarida Samarqand viloyati sanoati tarixi haqida ma'lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: Samarqand viloyati, iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlar, sanoat, geostrategik joylashuv, rivojlanish, iqtisodiy o'sish. Samarqand viloyati 1887-yil 13-yanvarda (harbiy boʻlimning 1886-yildagi 1741- son buyrugʻi) tuzilgan, shu bilan birga viloyat hokimiyati tashkil etilgan. Bu maʼmuriy tuzilishning asosi Zarafshon okrugi boʻlib, uning hududi deyarli butunlay yangi tashkil etilgan viloyat hududiga toʻgʻri kelgan. Zarafshon okrugi 1868-yilda Buxoro amirligining sharqiy qismi bosib olingandan soʻng darhol tashkil etilgan. 1868-yilda Rossiya imperiyasi qoʻshinlari Buxoro amirligidagi ikkinchi yirik va muhim shahar boʻlgan Samarqand shahrini egallab olgan edilar. 1918-yil 30-aprelda viloyat Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibiga kirdi. 1924-yil 27- oktabrda Oʻrta Osiyoning milliy-hududiy chegaralanishi natijasida Samarqand viloyati Sovet Ittifoqining Oʻzbekiston SSR tarkibiga kiritildi. XIX asrning ikkinchi yarmida, Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoni bosib olishi natijasida, Samarqand viloyati yangi iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarga duch keldi. Bu davrda viloyatda sanoatning rivojlanishi, asosan, qishloq xo'jaligi va hunarmandchilikka asoslangan edi. Eng ko'p tarqalgan sanoat turlari qishloq xo'jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, ipak ishlab chiqarish va turli hunarmandchilik sohalarida amalga oshirildi.[1] Ipak ishlab chiqarish Samarqandda juda muhim o'rin tutdi. Bu davrda viloyat ipak ishlab chiqarishining markazlaridan biri bo'lib qoldi. Ipak ipakchilik bilan shug'ullanuvchi ko'plab hunarmandlar va fermerlar mavjud edi. Ular yuqori sifatli ipakni tayyorlashda, uning rang-barangligi va nafosatini saqlashda o'z mahoratlarini namoyon etdilar. Ipak ishlab chiqarish jarayonida qo'l mehnati ustunlik qildi va bu soha ko'plab oilalarning daromad manbai bo'lib xizmat qildi. Bundan tashqari, Samarqandda paxta ishlab chiqarish ham rivojlanib bordi. XIX asrning oxiriga kelib, paxta ekinlari keng tarqaldi va bu viloyat iqtisodiyotida muhim o'rin egalladi. Paxta, o'z navbatida, https://scientific-jl.com/ped 6 3 Volume-79, Issue-1, April -2025 “PEDAGOGS” international research journal ISSN: 2181-4027_SJIF: 4.995 paxta tozalash va paxta tolasi ishlab chiqarish sanoatining rivojlanishiga olib keldi. Bu jarayonlar Samarqand viloyatining iqtisodiy hayotida yangi imkoniyatlar yaratdi. Hunarmandchilik, shuningdek, Samarqandda rivojlangan sohalardan biri bo'lib qoldi. Qadimiy an'analarga asoslangan hunarmandlar turli xil mahsulotlar ishlab chiqarishdi. Ular orasida keramika, metall, yog'och va boshqa materiallardan tayyorlangan buyumlar mavjud edi. Samarqand hunarmandlari o'z mahsulotlarini nafaqat ichki bozor uchun, balki tashqi bozorlarga ham eksport qilishdi. Bu esa viloyatning iqtisodiy rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi.[2] XIX asr oxirlarida va XX asr boshlarida Samarqand viloyatida sanoatning rivojlanishi bilan birga, transport infratuzilmasi ham o'sdi. Temir yo'l qurilishi Samarqandni boshqa shaharlar bilan bog'lab, savdo va sanoat aloqalarini kengaytirdi. Temir yo'l orqali Samarqandga kelayotgan tovarlar va mahsulotlar viloyat iqtisodiyotining rivojlanishiga yordam berdi. Bu davrda viloyatda yangi sanoat korxonalari ham ochila boshlandi. Masalan, paxta tozalash zavodlari, ipak ishlab chiqarish korxonalari va boshqa sanoat obyektlari tashkil etildi. XX asr boshlarida Samarqand viloyatining sanoati, asosan, qishloq xo'jaligi va hunarmandchilikka asoslangan bo'lib, bu sohalar viloyat iqtisodiy hayotida muhim o'rin tutdi. Biroq, Rossiya imperiyasi va keyinchalik Sovet Ittifoqi davrida sanoatning rivojlanishi yangi bosqichga o'tdi. Sovet Ittifoqining industrializatsiya siyosati Samarqand viloyatida sanoatni rivojlantirishga qaratilgan yangi dasturlarni amalga oshirishga olib keldi. Sovet davrida Samarqand viloyatining sanoati yanada diversifikatsiyalashdi. Yangi sanoat tarmoqlari paydo bo'ldi, masalan, kimyo sanoati, mashinasozlik va oziq-ovqat sanoati. Bu tarmoqlar viloyat iqtisodiyotining asosiy yo'nalishlariga aylanishi bilan birga, ish o'rinlarini yaratishga va aholining farovonligini oshirishga yordam berdi. Samarqand viloyatida yangi korxonalar, zavodlar va ishlab chiqarish obyektlari tashkil etildi, bu esa viloyatning iqtisodiy rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatdi.[3] XX asr boshlarida Samarqand viloyatining sanoatida muhim o'zgarishlar yuz berdi. Bu davrda viloyat iqtisodiyoti, asosan, qishloq xo'jaligi va hunarmandchilikka asoslangan bo'lib, ammo sanoatning rivojlanishi yangi bosqichga chiqdi.