BUXORO VILOYATI SHAROITIDA TERMITLARNI TARQALISHI VA ULARGA QARSHI KURASH CHORALARI

Аннотация

Ushbu maqolada Buxoro viloyati sharoitida termitlarning tarqalishi, ularning hayot tarzi, ekologiyasi, tarqalish mintaqalari va ularga qarshi kurash usullari chuqur o‘rganilgan. Termitlarning tabiiy yashash muhitlari, oziqlanish manbalari va ularga qarshi kurashishning kimyoviy, biologik hamda mexanik usullari qiyosiy tahlil qilingan. Shu bilan birga, tadqiqot natijalari asosida Buxoro viloyatida termitlarga qarshi samarali kurash choralari taklif etiladi. Kalit so‘zlar: Termitlar, tarqalish, Buxoro viloyati, kurash choralari, biologik kurash, kimyoviy kurash, mexanik kurash, ekologiya. Termitlar (Isoptera) - ijtimoiy hayot kechiruvchi hasharotlar bo‘lib, ular yog‘och va sellyuloza mahsulotlari bilan oziqlanadi. Ular ko‘p hollarda yog‘ochdan yasalgan inshootlarga, qishloq xo‘jaligi ekinlariga va boshqa tabiiy manbalarga zarar yetkazishi mumkin. Buxoro viloyatida termitlarning tarqalishi qishloq xo‘jaligi uchun sezilarli xavf tug‘diradi. Ushbu maqolaning maqsadi - Buxoro viloyatida termitlarning tarqalishi, ularning hayot tarzi va ularga qarshi kurash choralari bo‘yicha tizimli tadqiqot o‘tkazishdir. Tadqiqot quyidagi usullar asosida olib borildi: Maydoniy kuzatuvlar: Buxoro viloyatining turli tumanlarida termitlarning tarqalishini aniqlash, ularning yashash joylari va ko‘payish sharoitlarini o‘rganish. Biologik usul: Termitlarning tabiiy dushmanlari (qarindosh hasharotlar va zamburug‘lar) aniqlanib, ulardan biologik kurash vositasi sifatida foydalanish imkoniyatlari o‘rganildi. Kimyoviy usul: Termitlarga qarshi ishlatiladigan kimyoviy preparatlarning samaradorligi sinovdan o‘tkazildi. Mexanik usul: Termitlarning yashash joylarini yo‘q qilish va ularni qurilish inshootlaridan ajratib qo‘yish usullari sinovdan o‘tkazildi. Statistik tahlil: Olingan ma’lumotlarni qayta ishlash va umumlashtirish. Termitlar yog‘och va sellyuloza bilan oziqlanadigan hasharotlar bo‘lib, ular turli xil binolar, daraxtlar va qishloq xo‘jaligi ekinlariga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Buxoro viloyati sharoitida termitlarning tarqalishi va ularga qarshi kurash choralari dolzarb muammolar qatoriga kiradi. Ushbu hujjatda termitlarning yashash muhiti, ularning tarqalishi, zararli ta’siri va ularga qarshi kurash usullari haqida batafsil ma’lumot beriladi. https://scientific-jl.com/wsrj 1 8 8 Volume-38_Issue-1_April-2025 World scientific research journal Buxoro viloyati, O‘zbekistonning shimoli-g‘arbiy qismida joylashgan bo‘lib, bu hudud o‘ziga xos iqlim va atrof-muhit sharoitlariga ega. Ushbu sharoitlar turli xil zararkunandalar, jumladan termitlarning tarqalishi uchun qulaydir. Buxoro iqtisodiyoti asosan qishloq xo‘jaligi va qurilish sohalariga asoslangan bo‘lib, termitlarning ko‘payib borishi ushbu sohalar uchun jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi Buxoroda termitlarning tarqalishi holatini tahlil qilish va ularning populyatsiyasini nazorat qilish bo‘yicha samarali choralarni baholashdir. Tadqiqot aralash usullar yordamida amalga oshirildi, bunda dala tadqiqotlari laboratoriya tahlillari va adabiyotlarni o‘rganish bilan birlashtirildi. Buxoro viloyatining qishloq xo‘jaligi hududlari va shaharlarida termitlar tarqalgan joylarni aniqlash uchun dala tadqiqotlari o‘tkazildi. Ushbu joylardan olingan tuproq va yog‘och namunalarida termit koloniyalari mavjudligi tahlil qilindi. Termitlarning faolligi kuzatilib, namlik darajasi, harorat va tuproq tarkibi kabi atrof-muhit omillari qayd etildi. O‘zbekistonda anakanthotermes avlodiga mansub ikki xil termit turi tarqalgan: Turkiston va Katta Kaspiy termitlari. Zoologiya institutining Termitlarga qarshi kurash Respublika markazi direktori Rustamov Hero ta’kidlaganidek, termitlar O‘zbekiston hududida birinchi marta 1858 yilda Termez hududida aniqlangan va ilmiy jihatdan o‘rganila boshlangan. Termitlarning asosiy oziq-ovqat manbai – sellüloza. Ushbu modda yog‘och, karton kabi qurilish va uy-joy materiallarida ko‘p bo‘lganligi sababli, termitlar ulardan oziqlanib, o‘z hayotiy ehtiyojlarini qondiradi. Ushbu zararkunanda uzoq vaqtdan beri agroteхnik ishlov berilmagan joylarda, ya’ni sahrolar va adirlarda tabiiy yashash joyiga ega bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan odamlar saxaul, yantoq kabi o‘simliklardan o‘z xo‘jaliklarida yoqilg‘i sifatida foydalanganlar. Natijada, termitlar aholining uylariga kirib kelgan, - deydi olim. Uning fikricha, termitlar tabiiy yo‘llar orqali tez tarqaladi. Erta bahorda, ob-havo iliq bo‘lgan vaqtda yomg‘ir yoqqanda ular yerga ikki-uch metr balandlikka ko‘tarilib uchadi. Agar shamol yo‘nalishi bilan uchib ketsa, bir necha kilometrgacha masofani bosib o‘tishi mumkin. Shuningdek, termitlar qurilish materiallari do‘konlarida termitlardan zararlangan materiallarni sotish orqali ham tarqaladi. Termitlar O‘zbekiston hududida turli nomlar bilan ataladi: "Sariq chumoli", "mitti chumoli", "qabr chumolisi", "vahmat". Ushbu zararkunanda odamni chaqishi mumkin. Biroq, chaqishi inson salomatligiga zarar yetkazmasligi ilmiy jihatdan isbotlanmagan. Olimning qayd etishicha, termitlar k