ОʻZBЕKISTОN RЕSРUBLIKАSI BАLIQСHILIK SОHАSIDА KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNI RIVОJLАNTIRISH SAMARADORLIGI

Аннотация

This article describes the process of developing an information system based on the simplex algorithm to ensure the efficient use of resources in the fisheries sector. This system helps to optimally allocate limited resources in the production of fishery products. Using the Python programming language and the “scipy.optimize.linprog” library, the algorithm was applied in practice and tested with real data. The results showed that the system is effective in ensuring the economical use of resources and increasing economic efficiency. Keywords: Optimization in the fisheries sector, Simplex algorithm, information system, linear programming, Python programming language, resource management, economic efficiency. Kirish. Baliqchilik sohasi iqtisodiy va ekologik muhim bo‘lib, resurslardan samarali foydalanish ushbu sohada muvaffaqiyatli faoliyat yuritishning asosiy omillaridan biridir. Cheklangan yer maydoni, ishchi kuchi va moddiy resurslar kabi omillar baliqchilik mahsulotlarini yetishtirishda optimal qarorlar qabul qilishni talab qiladi. Ushbu muammoni hal qilish uchun matematik modellar va algoritmlar asosida axborot tizimlarini ishlab chiqish zamonaviy yechimlardan biridir [1]. Ushbu maqolada https://scientific-jl.com/luch/ 1 5 1 Часть-37_ Том-2_ Январь-2025 simplex algoritmi yordamida baliqchilik faoliyatini optimallashtirishga mo‘ljallangan axborot tizimi ishlab chiqilishi va uning samaradorligi yoritiladi. Simplex algoritmi resurslarni taqsimlashda eng maqbul yechimlarni topish imkonini beradi va ushbu tizim baliqchilik sohasidagi iqtisodiy natijalarni yaxshilashga xizmat qiladi. Baliqchilik sohasida optimallashtirish zarurati. Baliqchilik sohasida resurslarni samarali boshqarish iqtisodiy barqarorlik va ekologik muvozanatni ta’minlash uchun muhim hisoblanadi. Mavjud cheklangan resurslardan foydalanishda samaradorlikka erishish ko‘p hollarda murakkab matematik hisob-kitoblarni talab qiladi [2]. An’anaviy usullar o‘rniga, zamonaviy texnologiyalar va algoritmlar yordamida muammoni hal qilish yanada samarali yechimlarni taqdim etadi. Simplex algoritmi optimallashtirish masalalarida keng qo‘llaniladigan vosita bo‘lib, resurslar chegarasini hisobga olgan holda maksimal foydani ta’minlaydi. Ushbu algoritm yordamida bir vaqtning o‘zida bir nechta cheklovlar va maqsad funksiyalarini hisobga olish mumkin [3]. Tadqiqotimizda ishlab chiqilgan axborot tizimi ushbu algoritmni amaliyotga tatbiq etib, baliqchilik sohasida real vaziyatlarga mos yechimlar topishga xizmat qiladi. Material va metodlar. Simpleks algoritmini qo’llash uchun dastlab maqsad funksiyasini belgilab olishimiz zarur bo’ladi. Maqsad funksiyasi baliqchilik faoliyatidan olinadigan foydani maksimallashtirishdan iborat. Ammo python kutubxonasidagi funksiya foyda o‘rniga minimal qiymatni hisoblaydi, shuning uchun foyda funksiyasini minimallashtirish ko‘rinishida qayta yozib, salbiy qiymatga o‘zgartirish talab etiladi. Quyida maqsad funksiyasi va cheklovlar batafsil keltirilgan [4]. Maqsad funksiyasi: 8 𝑍 = −∑𝑐 𝑥 𝑖 𝑖 𝑖=1 https://scientific-jl.com/luch/ 1 5 2 Часть-37_ Том-2_ Январь-2025 Bu yerda: 𝑐 -har bir baliqchilik mahsulotining daromadi (1 kilosi uchun hisoblangan narx). 𝑖 𝑥 -har bir mahsulotning optimal miqdorini belgilash uchun o‘zgaruvchilari. 𝑖 Cheklovlar: Cheklovlar resurslarning cheklanganligini hisobga olgan holda berilgan. Bunda quyidagicha cheklovlar tanlab olindi [5]: 1. Maydon (yer) cheklovi: 1 1 1 𝑥 + 𝑥 + ⋯+ 𝑥 ≤ 𝐵 1 2 8 1 400 450 423 Bu yerda 𝐵 – jami mavjud yer resursi (metr kvadratda). 1 2. Ishchi kuchi cheklovi: 1 1 1 𝑥 + 𝑥 + ⋯+ 𝑥 ≤ 𝐵 1 2 8 2 680 850 780 Bu yerda 𝐵 – jami mavjud ishchi kuchi resursi (soat). 2 3. Ozuqa cheklovi: 3𝑥 + 2.8𝑥 + ⋯+ 4.1𝑥 ≤ 𝐵 1 2 8 3 Bu yerda 𝐵 – jami mavjud umumiy ozuqa miqdori (kg). 3 4. Mineral o‘g‘it cheklovi: 0.3𝑥 + 0.2𝑥 + ⋯+ 0.34𝑥 ≤ 𝐵 1 2 8 4 Bu yerda 𝐵 – jami mavjud mineral o‘g‘it miqdori (kg). 4 5. Organik o‘g‘it cheklovi: 2.1𝑥 + 1.9𝑥 + ⋯+ 2.2𝑥 ≤ 𝐵 1 2 8 5 Bu yerda 𝐵 – jami mavjud organik o‘g‘it miqdori (kg). 5 https://scientific-jl.com/luch/ 1 5 3 Часть-37_ Том-2_ Январь-2025 6. Ohak cheklovi: 𝑥 + 0.5𝑥 + ⋯+ 1.3𝑥 ≤ 𝐵 1 2 8 6 Bu yerda 𝐵 – jami mavjud ohak miqdori (kg). 6 Bularning barchasida har bir cheklov 𝑥 ≥ 0 (manfiy bo‘lmasligi) sharti kiritiladi. 𝑖 Yuqorida keltirilgan maqsad funksiyasi va cheklovlarni shakllantirishda foydalanuvchidan unda mavjud bo’lgan resurslar ya’ni 𝐵 ,𝐵 ,…,𝐵 qiymatlarini 1 2 6 qo‘shimcha argumentlar sifatida kiritishni talab qiladi. Buning uchun qulay foydalanuvchi interfeysi yaratilib ma’lumotlarni qabul qilish amalga oshiriladi [6]. Maqsad funksiyasi va chegaraviy shartlar asosida simpleks algoritmini amalga oshirish quyida keltirilgan. Buning uchun Python dasturlash tilidan foydalanildi. Simplex algoritmining Python’da qo‘llanilishi. Python tilida “scipy.optimize.linprog” kutubxonasi orqali simplex algoritmini amalga oshirish nisbatan oson va samarali bo’lib hisoblanadi. Ushbu kutubxona chiziqli dasturlash masalalarini hal qilish uchun mo‘ljallangan va quyidagi afzalliklarga