O'ZBEKISTONNING EKSPORT SALOHIYATI : MUAMMOLARI VA IMKONIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekistonning eksport salohiyati tahlil qilinib, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish imkoniyatlari o‘rganilgan. Eksportning hozirgi holati, asosiy mahsulotlar va bozorlar, shuningdek, diversifikatsiya darajasi ko‘rib chiqilgan. Eksportni rivojlantirishda xomashyo mahsulotlarini qayta ishlash, yangi bozorlarni o‘zlashtirish va xalqaro standartlarga mos mahsulotlar ishlab chiqarish zarurligi ta’kidlangan. Shuningdek, iqtisodiy hamkorlikning ahamiyati yoritilgan. Maqolada keltirilgan tahlillar va tavsiyalar O‘zbekiston eksportining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Kalit so`zlar: eksport, O`zbekiston, 2023-yil, hajm, avtomobil, kimyoviy mahsulotlar, to`qimachilik, mamlakat, sektor, foiz, o`sish O‘zbekistonning eksport salohiyatini tahlil qilish va rivojlantirish jarayonlari ko‘plab iqtisodiy nazariyalar va modelga asoslanadi. Eksportni rivojlantirish jarayonida iqtisodiyot nazariyalaridan va iqtisodiy model va kontseptsiyalardan foydalanish muhimdir. Quyida eksport salohiyatini oshirishda qo‘llaniladigan asosiy nazariy asoslar keltirib o`taman. Miqyosdan foydalanuvchilik (economies of scale) nazariyasi shuni ta’kidlaydiki, ishlab chiqarish hajmini oshirish orqali narxlarni pasaytirish va rentabellikni oshirish mumkin. O‘zbekiston uchun bu nazariy asos eksportni diversifikatsiya qilish va ishlab chiqarish hajmini oshirish orqali mamlakatning raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi. Kichik hajmdagi ishlab chiqarishdagi Выпуск журнала №-18 Часть–3_ Январь –2025 243 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT narxlar yuqori bo‘lishi mumkin, ammo ishlab chiqarishni kengaytirish va masshtabdagi foydalarni qo‘llash eksport salohiyatini kuchaytiradi. David Ricardo tomonidan ishlab chiqilgan komparativ afzalliklar nazariyasi eksport va importni tahlil qilishda keng qo‘llaniladi. Bu nazariyaga ko‘ra, har bir mamlakat o‘ziga xos resurs va imkoniyatlarga ega bo‘lib, eksport qilishda yuqori samaradorlikka erishishi mumkin. O‘zbekiston paxta, oltin, tabiiy gaz va boshqa xomashyo mahsulotlarini ishlab chiqarish va eksport qilishda komparativ afzalliklarga ega. Biroq, qayta ishlangan mahsulotlar va yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlarni ishlab chiqarishga imkoniyatlar mavjud. Komparativ afzalliklar nazariyasi O‘zbekiston uchun qayta ishlash sanoatiga investitsiyalarni jalb qilish, yangi texnologiyalarni joriy etish va eksportni diversifikatsiya qilishda qo‘llanilishi mumkin. Xalqaro savdo nazariyalaridan biri – Heckscher-Ohlin modeli bo‘lib, bu model mamlakatlarning eksport va importini ularning ishlab chiqarish omillari (mehnat, kapital, tabiiy resurslar) va ulardan qanday foydalanishiga asoslanadi. O‘zbekistonning eksport salohiyatini baholashda bu modelni qo‘llash orqali mamlakatning resurslarini qanday samarali taqsimlash va qayta ishlash orqali raqobatbardosh eksportni rivojlantirish mumkinligini aniqlash mumkin. O‘zbekiston tabiiy resurslar (paxta, gaz, oltin) boyligiga ega bo‘lsa-da, kapital va texnologiyalarga sarmoya kiritish orqali yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlarni ishlab chiqarishga erishishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi xalqaro savdo munosabatlarini kengaytirish va iqtisodiyotning ochiqligini oshirishga intilayotgan bir sharoitda, eksport salohiyatini rivojlantirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Eksport mamlakat iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishning muhim omillaridan biri hisoblanadi, chunki u milliy ishlab chiqaruvchilarni xalqaro bozorga olib chiqish, valyuta tushumlarini oshirish va ish o‘rinlari yaratish imkonini beradi. Biroq, O‘zbekiston eksportining asosan xomashyo mahsulotlariga tayanishi, xalqaro standartlarga mos mahsulotlar ishlab chiqarishdagi qiyinchiliklar va logistika infratuzilmasining yetarli darajada rivojlanmaganligi mamlakatning global savdo maydonida raqobatbardoshligini cheklamoqda. Shu sababli eksportni diversifikatsiya Выпуск журнала №-18 Часть–3_ Январь –2025 244 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT qilish, qayta ishlangan mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish va yangi bozorlarni o‘zlashtirish zarurati yuzaga kelmoqda. Shuningdek, O‘zbekistonning Jahon Savdo Tashkilotiga a’zo bo‘lishga intilayotgani va xalqaro savdo-sotiq shartnomalarida faol qatnashayotganligi bilan ham bog‘liqdir. Ushbu maqolada eksport salohiyatini oshirish yo‘llarini o‘rganish, iqtisodiyotning globallashuv jarayonlaridagi o‘rnini mustahkamlashda muhim hissa qo‘shishi haqida batafsil o`rganamiz O‘zbekistonning eksport qilinayotgan mahsulotlari asosan qishloq xo‘jaligi va xomashyo sanoati mahsulotlariga asoslangan bo‘lib, so‘nggi yillarda sanoat mahsulotlari va qayta ishlangan tovarlar eksporti ham o‘sishga yuz tutgan. Quyida O‘zbekistonning eksport qilinayotgan asosiy mahsulotlari tahlil qilinadi: O‘zbekistonning eksportida eng katta ulushni qishloq xo‘jaligi mahsulotlari egallaydi. Bular quyidagilardan iborat: Meva va sabzavotlar – O‘zbekiston tropik va subtropik mintaqalarda joylashgani sababli, meva-sabzavotlar eksporti ham sezilarli. Quruq mevalar, olma, an