EMOTSIONAL IFODALANISHNING INSON PSIXOLOGIYASIGA TA'SIRI

Аннотация

This article focuses on the role of emotions in human life, the extent to which emotions affect the human psyche and body, the consequences of not showing emotions, the ways of showing them correctly, and the consequences of showing them incorrectly. Key words: Emotion, feeling,stress, affect, concealment, facial expressions. Avvalo emotsiya nima va u qanday ko’rinishda paydo boʻladi degan savolga javob topsak.Emotsiya lotincha - " larzaga keltiraman" "hayajonlantiraman" degan lugʻaviy manoga egadir. Odam va hayvonlarning tashqi va ichki qoʻzgʻatuvchilari tasiriga nisbatan subektiv reaksiyalaridir. Yani emotsiya ichki ruhiy holatni, his - tuygʻularni va tashqi dunyo bilan o’zaro aloqasini aks ettiruvchi psixologik holatdir. Выпуск журнала №-18 Часть–3_ Январь –2025 300 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Emotsiyaga professor E.G’oziyev quyidagicha tarif berganlar " Emotsiya odatda tashqi alomatlari yaqqol namoyon boʻladigan xis-tuygʻularni ichki kechinmalaridan iborat psixik jarayon yuzaga kelishining aniq shaklidir "Emotsiya bu individual yani hususiy ahamiyatga ega. Har bir inson oʻzining temperamentidan, xulq- atvoridan, ahloqidan kelib chiqqan holatda emotsiyalarni turli xil namoyon qiladilar. Yani har bir shaxs bitta voqeaga turlicha emotsiya bildiradilar va bildirmasliklari ham mumkin. Emotsiya asosan yuz ifodalarida, tana harakatlarida, fiziologik holatlarda namoyon boʻladi. Yuz ifodalarida koʻrinishi masalan: kulish, koʻzlar porlab ketishi, qovoqlar osilishi, hayratlanish, jirkanish va boshqalar yuz ifodamizda yaqqol namoyon boʻladi. Fiziologik holatimizda esa yuzlar qizarishi, oqarishi, yurak tez urib ketishi, tez nafas olish kabilarda emotsiyalarimiz namoyon boʻladi. Emotsiyalar yaqqol namoyon boʻlishini bilib oldik, endi, emotsiyalarni namoyon qilmaslik, ularni yashirish, ichga yutish yoki bostirish inson organizmiga umuman insonga qanday taʼsir qiladi degan savolga javob topsak! Emotsiyalarni yashirish, ularni bostirish insonga koʻpincha zarar keltirishi mumkin. Ularni koʻrsatmasdan, chiqarmasdan ichga yutish inson organizmiga, ichki a’zolariga ruhiyatiga, psixologiyasiga salbiy taʼsirlar koʻrsatadi. Koʻrsatilmagan emotsiyalar inson fiziologik holatiga taʼsiri yani, insonda nafas qisish holatlari, qon bosim kasalliklari, yurak bilan bogʻliq baʼzi kasalliklar va boshqalar kelib chiqishi mumkin. Yashirilgan emotsiyalar inson ruhiyatiga ham salbiy tasirlar koʻrsatadi, masalan stresslar, affektlar, psixik buzilishlarga olib kelishi mumkin. Affekt bu insonda birdan paydo boʻladigan va bir necha daqiqa davom etadigan hissiy portlash jarayonidir. Affekt holatida inson koʻpincha oʻzini boshqarolmay qoladi, buning natijasida esa atrofdagilarga va oʻzizga zarar yetkashishi mumkin. Affektning yashirilgan, bostirilgan emotsiyalarga bogʻliqligi shundaki, emotsiyalar yaqqol namoyon boʻladigan xislardir, ularni namoyon qilmasdan ichga yutish esa bir kun tanadan affekt holatida chiqishiga sabab bolishi mumkin. Affekt birdan paydo boʻladi deyilgan lekin affekt yigʻilib borayotgan emotsiyalar, hissiyotlarning "portlashi" natijasida sodir boʻladi. Выпуск журнала №-18 Часть–3_ Январь –2025 301 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Shuni takidlab oʻtish kerakki, emotsiyalarni tög’ri koʻrsata olish ham juda muhimdir. Ularni togʻri ifoda etolmaslik tashqi ziddiyatlarga olib kelishi mumkin. Emotsiyalarni to’g’ri koʻrsatish, odamning hissiyotlarini samimiy ifodalashini anglatadi. Insonning oʻz his-tuygʻularini tushunishi va ular bilan boʻlishi, bu emotsiyalarini boshqalarga togʻri koʻrsatishning eng samarali yoʻlidir. Emotsiyalarni va his-tuygʻularni yanada aniq qilib korsatishning yana bir usuli bu soʻzlar orqali tushuntirishdir, masalan "xursandman" "oʻzimni yomon xis qilyapman" “bu harakatingiz meni hafa qilyapti" va hk orqali emotsional holatlarni yaxshiroq ifodalab berish mumkin. Emotsiyalarni to’g’ri va ochiq namoyon qilish odamning oʻzini yaxshiroq, yengilroq his qilishiga yordam beradi. Insonning ruhiy va jismoniy salomatligiga ijobiy tasir qiladi. Ayniqsa emotsiyalar oilaviy munosabatlarda katta rol oʻynaydi. Ularni togʻri va ochiq namoyon qilish munosabatlarni yaxshilashga, ularni mustahkamlashga va asosiysi, er - xotin bir- birini tushunishiga, nima xohlayotganligini anglashiga yordam beradi. Emotsiyalarni notoʻgʻri koʻrsatish turli xil noqulayliklar va kelishmovchiliklarga olib kelishi mumkin. Masalan, emotsiyalarni boshqalarga haddan tashqari koʻrsatish bu, ayniqsa boshqalar bunday xis-tuyg’ularni qabul qilishga tayyor bo’lmagan paytlarda noqulayliklar tug’diradi. Insonlar ko’pincha ichki emotsional holatini yashirish uchun, emotsional holatiga qarama - qarshi boʻlgan yuz ifodalarini namoyon qiladilar. Masalan jaxl chiqqan holatini, kulish orqali yashirishga urinadilar. Bu esa oʻzini noqulay xis qilishga va boshqalar tomonidan notoʻgʻri tushunilishiga olib kelishi mumkin. Bunday notóg’ri emotsiyalarni ko’rsatish, boshqalar bilan aloqada noqulayliklar yaratishi va ózini notóg’ri tushunishga sabab bólishi mumkin. Emo