TA’LIM VA TARBIYA JARAYONIDA IJTIMOIY-EMOTSIONAL KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI

Аннотация

В статье исследуется проблема формирования эмоциональной компе- тентности педагога как обязательной составляющей его профессиональной коммуникативной компетентности. Цель исследования – оценить уровень сформированности эмоциональной компетентности у школьных педагогов и определить оптимальные условия для ее развития. Ключевые слова: Эмоциональная компетентность; эмоциональный интеллект; эмпатия; профессиональная компетентность педагога; тренинг эмоциональной компетентности; эмоциональное выгорание; ресурсы развития эмоциональной компетентности. Annotation: The article examines the problem of developing emotional competence of a teacher as an essential component of his professional communicative competence. The purpose of the study is to assess the level of development of emotional competence in school teachers and to determine the optimal conditions for its development. Key words: Emotional competence; emotional intelligence; empathy; professional competence of a teacher; emotional competence training; emotional burnout; resources for the development of emotional competence. O‘quvchilarda ijtimoiy-emotsional kompetentsiyalarini rivojlantirish ularning muvaffaqiyatli shaxsiy va kasbiy rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Bu nafaqat ularning hissiy muvazanatini yaxshilaydi, balki boshqalar bilan muvaffaqiyatli munosabatda bo‘lishiga shuningdek, qarorlar qabul qilishga va maqsadlariga erishishga yordam beradi. https://scientific-jl.com/wsrj 1 4 0 Volume-39_Issue-2_May-2025 World scientific research journal Harqanday faoliyat muayyan vazifalarni hal qilish uchun muhim bo‘lgan o‘zining maxsus kasbiy qobiliyatlari va malakalarini talab qiladi. O‘qituvchi o‘quvchilarga akademik bilim berish bilan birga ijtimoiy-hissiy kompetentlikni shakllantirish kommunikativ kompetentsiya, hissiy, aqliy qobiliyatlarni jamoada ifodalashni o‘rgatadi. Ijtimoiy-emotsional kompetentsiya - bu voqelikni tushunish va unga moslashishni, vaziyatga qarab o‘z xatti-harakatlarini etarli darajada qurish qobiliyatini ta’minlaydigan shaxsning o‘ziga xos xususiyati. Butun jahon pedagoglar jamoasini tashvishga soladigan ta’lim muhiti xavfsizligi muammolarini bugungi kunda faqat ta’lim muassasasining jismoniy xavfsizligini ta’minlash orqali hal qilib bo’lmaydi deb tushuntiradi. Bu muammolar, birinchi navbatda, o‘qituvchi va o‘quvchining shaxsiyatida, ularning bir-birini tushunishida, rivojlanish va o‘zini-o‘zi takomillashtirishga qaratilgan do‘stona hamkorlikni tashkil etish qobiliyati yotadi. Tushunmaslik, rad etish, g‘azab va bolaning pozitsiyasini olishni istamaslik, ko‘pincha maktab amaliyotida salbiy oqibatlar bilan yakunlanadi. Pedagogik faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlari o‘qituvchining maxsus ish sharoitlarini o‘z ichiga oladi, bunda u bolalar, ota-onalar va do‘stalar bilan aloqa o‘rnatishi o‘zining hissiy holatini samarali boshqarishi, empatiya ko‘rsatishi, his- tuyg‘ularini tushunishi va shu asosda boshqa odamlarning hatti-harakatlarini izohlay olishi kerak. O‘quvchi shaxsining ichki hayoti, birinchi navbatda, hissiyotlar bilan belgilanadi. Shu sababli, o‘qituvchi o‘quvchining haqiqiy his-tuyg‘ularini tan olishni, ularni tushunishni, samimiy hamdard bo‘lishni, o‘quvchilar bilan hissiy jihatdan to‘g‘ri munosabatda bo‘lishni, ularning kuchli va zaif tomonlarini qabul qilishni o‘rganishi muhimdir. O‘qituvchining kasbiy funktsiyalarini muvaffaqiyatli bajarishi bevosita uning his-tuyg‘ularini nazorat qilish, ularni tushunish, talabalar va hamkasblarning hissiy holatini baholash va unga adekvat javob berish qobiliyatiga bog‘liq. Dehli shahridagi o‘qituvchilarning hissiy intellektini o‘rganayotgan Nidhi Agarval va boshqa bir qator pedagoglar (N. Agarwal, R. Gupta, G. Chandra [10]), o‘qituvchi uchun juda zarur bo‘lgan ushbu sifatni hatto o‘qituvchilik faoliyatiga tayyorgarlik bosqichida ham rivojlantirish maqsadga muvofiq deb hisoblashadi. I.Serafimovich o‘qituvchidan uning kasbiy faoliyatda zarur bo‘ladigan ahamiyatli hissiy qobiliyatlarni talab qiladi va ular quyidagilar: O‘quvchining hissiy holat va tajribasi, sezgirligi, o‘zaro munosabatlarning tanqidiy vaziyatlarida hissiy barqarorlik, o‘z tajribasi bilan bo‘lishish qobiliyati hisoblanadi [6]. Z.A.Saidov “Emotsional kompetensiya” va “O‘qituvchining hissiy madaniyati” tushunchalarining yaqinligini qayd etgan, chunki ularning tuzilishida empatiya, hissiy barqarorlik va hissiy moslashuvchanlikni aniqlaydi [7]. https://scientific-jl.com/wsrj 1 4 1 Volume-39_Issue-2_May-2025 World scientific research journal Bundan tashqari, o‘qitish faoliyati yuqori hissiy kuchlanish va psixo-emotsional ortiqcha yuk bilan birga keladi. Hissiy o‘zini o‘zi boshqarish qobiliyatlarining etishmasligi depressiyaga, tushkunlikka va natijada tez kasbiy charchashga olib kelishi mumkin [10]. Shu munosabat bilan o‘qituvchi shaxsning hissiy sohasini rivojlantirish va o‘qituvchining kasbiy mahoratini oshirish, og‘ir stressdan xalos bo‘lish, aqliy va jismoniy salomatlikni saqlashga yordam beradigan hissiy kompetentsiyani sha