NOVERBAL MULOQOTDA SON KOMPONENTLI FRAZEOLOGIZMLAR XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada son komponentli frazeologik birliklarning paralingvistik xususiyatlari ko’rib chiqiladi, ularning tillararo aloqasi va madaniy qiymati yoritiladi. Madaniyatlararo muloqotda muhim ahamiyat kasb etuvchi idiomalardagi raqamli komponentlar va ularning noverbal ifodasi yetarlicha o’rganilmaganligi tadqiqot muammosi hisoblanadi. Globallashgan dunyoda nozik kommunikativ nuanslarni tushunishning ahamiyati ortib borayotganini hisobga olsak, ushbu mavzu bugungi kunda juda dolzarbdir. Ushbu maqolaning ilmiy hissasi numerativli frazeologik birliklarning turlari, ularning paralingvistik xususiyatlarini aniqlashtirish hamda batafsil yoritib berishdan iborat. Ushbu ishning amaliy hissa tarjimonlarga, til o’rganuvchilarga va madaniy vositachilarga tushunmovchiliklarning oldini olishda yordam berishi mumkin bo’lgan madaniyatlararo muloqotda idiomalarni yaxshiroq talqin qilish modelini ishlab chiqishdir. Kalit so’zlar: son asosli frazeologizmlar, imo-ishoralar, grafik vositalar, noverbal muloqot, denotative ma’no. Kirish. Til belgilarning dinamik tizimi bo’lgani uchun u nafaqat og’zaki muloqotni, balki og'zaki bo'lmagan shakllarni ham o'z ichiga oladi. Paralingvistik elementlar, jumladan, yuz ifodalari, intonatsiya, imo-ishoralar, inson harakatlari og’zaki ifodalarning ma'nosini sezilarli darajada boyitadi va ba’zida u odamlarning o'zaro munosabatlarida hukmronlik qilishi mumkin. Idiomalar va frazeologiyalar keng oʻrganilgan boʻlsa-da, songa asoslangan frazeologik birliklarning oʻziga xos paralingvistik realizatsiyasi haligacha yetarlicha oʻrganilmagan. Idiomalar va frazeologiyalar keng o'rganilgan bo’lsa-da, raqamlarga asoslangan frazeologizmlarning o’ziga xos paralingvistik amalga oshirilishi haqida juda kam tadqiqotlar olib borilgan. Piter Nyumarkning so’zlariga ko'ra, “intonatsiya va imo-ishoralarsiz til o’z ma’nosining muhim qismini yo’qotadi”1. Bu, ayniqsa, sonli komponentlarni o’z ichiga olgan so’zlashuv iboralarida noverbal muloqotning muhimligini ta’kidlaydi. So’z orqali muloqot inson tafakkuri va his tuyg’ularini 1 Peter Newmark. A Textbook of Translation. Prentice Hall, 1988, p. 212 https://scientific-jl.com/wsrj 1 4 9 Volume-39_Issue-2_May-2025 World scientific research journal o’ziga xos in’ikosi hisoblansa, noverbal muloqotda esa insonning tana harakatlari orqali yetkazilgan axborotning chin yoki yolg’onligi ko’rinib turadi2. Turli xalqlardagi iboralar paralingvistik xatti-harakatlarga bog’liq bo'lgan hissiy nuanslar, madaniy qadriyatlar va pragmatik ma’nolarni yetkazadi. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi ham shundaki, turli til va madaniy kontekstlarda songa asoslangan idiomalarning paralingvistik ifodasi va talqinini o’rganishdir. Og’zaki va og’zaki bo’lmagan signallarni to’g’ri talqin qilish muhim bo’lganligi sababli, madaniyatlararo muloqotning ortib borayotgan ahamiyati ushbu mavzuni tanlashga turtki bo’ldi. Ko’p madaniyatli o’zaro ta’sirlarda idiomatik iboralarni noto’g’ri tushunish ko’pincha lug’at yetishmasligidan emas, balki paralingvistik belgilarni noto’g’ri talqin qilishdan kelib chiqadi. Devid Kristalning fikricha, “og‘zaki bo‘lmagan muloqot o‘zaro ta’sirning oqimi va ma’nosini saqlab qolishda nutq kabi hayotiy ahamiyatga ega”3. Adabiyotlar sharhi. Ma’lumki, o‘tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab jahon tilshunosligida nutqda fe’l vositalari bilan bir qatorda noverbal vositalarni ham turli jihatlarda o‘rganishga e’tibor berila boshlandi. Ulardan F. Poyatos, G. Treyger, D. Shifrin, I. Yildirim, D. Eryilmaz, Sh. Ruxi, G. Kolshanskiy, T. Nikolaeva, A. Reformatskiy, G. Kreidlin, T. Vlasova, A. Plaxotnikov, E. Borisova, R. Yakobson, A. Nurmonov, A. Sobirov, M. Saidxonov tilshunoslikda; N. Gunduz, F. Serdjant, D. Abduazizovalar sotsiolingvistika; Safarov pragmalingvistika; M. Umarxoʻdjayev lingvo-madaniyatshunoslik, U. Erish, M. Ishik, M. Gekxan, V. Konetskaya ijtimoiy muloqot; I. Gorelov psixolingvistika, A. Sadoxin madaniyatlararo muloqot, M. Argyle, A. Meyerabian, A. Piz psixologiyasi; T.Shklyar ijtimoiy iqtisodga oid tadqiqotlar olib bordi. Garchi bu asarlar qimmatli tushunchalar bergan bo‘lsa-da, bu tadqiqot frazeologik tahlilda paralingvistika va son simvolizmini uyg‘unlashtirishga urg‘u beradi. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqolada turli madaniyatlarda songa asoslangan frazeologik birliklarning paralingvistik xususiyatlarini tahlil qilib, sifat va induktiv yondashuv qo’llaniladi. Tadqiqot maxsus kuzatishlardan kengroq umumlashmalarga o’tadi. Ma’lumotlar to’g’ridan-to’g’ri kuzatish va adabiyotlarni ko’rib chiqish orqali to’planadi, bu to’liq akademik yaxlitlik va axloqiy muvofiqlikni ta’minlaydi. Qolaversa, tadqiqot sonli frazeologizmlar bilan bogʻliq boʻlgan umumiy va madaniyatga xos paralingvistik qoliplarni aniqlashga, har tomonlama va qiyosiy tahlil qilishga qaratilgan. Muhokama va natijalar. Son komponentli frazeologizmlar hozirgi tilshunoslik fanida til ijodi sifatida emas, balki muloqotning multimodal boyligini oshiruvchi paralingvistik grafik vositalar sifatida e’tirof etila