O’QUVCHILARDA DARSGA BO’LGAN QIZIQISHNI OSHIRISHDA PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR

Аннотация

Mazkur maqolada o‘quvchilarda darsga bo‘lgan qiziqishni shakllantirish va oshirishda psixologik yondashuvlarning ahamiyati yoritilgan. Qiziqish — bu shaxsning o‘rganilayotgan materialga nisbatan ichki motivatsiyasi va faol munosabatidir. Psixologik tadqiqotlar natijasida o‘quvchilarning o‘quv jarayoniga bo‘lgan munosabati ularning emotsional holati, shaxsiy xususiyatlari, o‘qituvchi bilan bo‘lgan ijtimoiy-psixologik aloqasi hamda o‘quv muhitiga bog‘liqligi aniqlangan. Maqolada individual yondashuv, ijobiy rag‘batlantirish, refleksiya, o‘yinli metodlar, guruhiy ishlash, emotsional intellektni rivojlantirish kabi psixologik metodlar orqali o‘quvchilarni darsga jalb qilish usullari tahlil etiladi. Tadqiqot natijalari maktab psixologlari va pedagoglar uchun foydali tavsiyalarni taqdim etadi. Kalit so‘zlar: Qiziqish, motivatsiya, o‘quvchilar psixologiyasi, darsga jalb qilish, emotsional muhit, pedagogik yondashuv, psixologik metodlar, refleksiya, rag‘bat, emotsional intellekt. Kirish. Zamonaviy jamiyatda inson kapitalini shakllantirish, har tomonlama yetuk va mustaqil fikrlovchi shaxsni tarbiyalash ta’lim tizimining asosiy maqsadiga aylangan. Bu jarayonda o‘quvchilarda o‘quv faoliyatiga nisbatan ijobiy munosabat — ya’ni darsga bo‘lgan qiziqishni shakllantirish muhim o‘rin tutadi. Chunki o‘quvchining o‘quv materialiga nisbatan qiziqishi, bilim olishga bo‘lgan ehtiyoji va ishtiyoqi ta’lim jarayonining samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Ilmiy manbalarda “qiziqish” tushunchasi turlicha talqin qilinadi. Psixologlar uni shaxsning ongli faoliyati, emotsional tajribasi va motivatsion jihatlarini birlashtiruvchi kompleks holat sifatida ko‘rsatadi. Darsga bo‘lgan qiziqish — bu o‘quvchining faqatgina bilim olish istagi emas, balki o‘quv faoliyatiga ijobiy munosabatda bo‘lishi, o‘zini mazkur faoliyatda namoyon etish istagi, ichki Выпуск журнала №-26 Часть–7_ Май –2025 79 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT motivatsiyasi bilan bog‘liq holatdir. Vygotskiy, Leontev, Davlatov, Jalolov kabi olimlar ta’kidlashicha, qiziqishning paydo bo‘lishi va rivojlanishi tashqi ta’sir (o‘qituvchi, muhit) va ichki ehtiyojlar (bilishga chanqoqlik, mustaqillik, o‘zini namoyon qilish) o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasidir. Bugungi kunda darsga qiziqishning pasayishi ko‘plab ta’lim muassasalarida muammo sifatida kuzatilmoqda. Buning sabablari ko‘p: o‘qituvchining biryoqlama yondashuvi, darslarning qiziqarsiz tashkil etilishi, o‘quvchilarning emotsional ehtiyojlariga e’tiborsizlik, baholash tizimidagi adolatsizliklar, oilaviy va ijtimoiy muhitdagi bosimlar va h.k. Shu nuqtai nazardan, o‘quvchilarda darsga bo‘lgan qiziqishni oshirish psixologik yondashuvlar orqali amalga oshirilishi zarur. Chunki psixologik yondashuvlar — o‘quvchilarning shaxsiy xususiyatlarini inobatga olgan holda, ularning emotsional, intellektual va ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishga yo‘naltirilgan ta’lim metodlarini o‘z ichiga oladi. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, ijobiy motivatsiya, emotsional muvozanat, ijtimoiy-psixologik muhitning qulayligi va rag‘batlantirish mexanizmlarini samarali qo‘llash orqali bu maqsadga erishish mumkin. Ushbu maqolada aynan mana shu jihatlar — o‘quvchilarda darsga qiziqishni shakllantirish va rivojlantirishga xizmat qiluvchi psixologik yondashuvlar nazariy va amaliy jihatdan chuqur tahlil qilinadi. Maktab amaliyotidan olingan tajribalar, kuzatuvlar va tahlillar asosida maqolada zamonaviy psixologik yondashuvlarning o‘quvchilarning ta’limdagi ishtirokiga qanday ta’sir ko‘rsatishi yoritiladi.. Ushbu maqolada quyidagi metodlar asosida tahlillar olib borildi: Nazariy tahlil: darsga qiziqish, motivatsiya, emotsional intellekt, psixologik portret kabi tushunchalar psixologik adabiyotlar asosida tahlil qilindi. So‘rovnoma va kuzatuv: 6 ta umumta’lim maktabida 5–9-sinflarda o‘quvchilar orasida o‘tkazilgan so‘rovnomalar orqali ularning darsga bo‘lgan qiziqish darajalari o‘rganildi. Tajriba-metodik yondashuv: sinfxonalarda turli psixologik metodlar (motivatsion suhbatlar, o‘yinlar, guruhli mashg‘ulotlar, vizual metodlar) qo‘llanilib, natijalari tahlil qilindi. Выпуск журнала №-26 Часть–7_ Май –2025 80 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Statistik tahlil: olingan natijalar statistik ko‘rsatkichlar orqali umumlashtirildi. Natijalar. 1. Qiziqish darajasining umumiy ko‘rinishi So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, 5–6-sinf o‘quvchilarining 64 foizi darslarga “qiziqaman” deb javob bergan bo‘lsa, 8–9-sinflarda bu ko‘rsatkich 42 foizni tashkil etdi. Bu esa yosh o‘tishi bilan o‘quvchilarning darsga nisbatan qiziqishi kamayayotganini ko‘rsatadi. Shuningdek, o‘quvchilar darslarga qiziqishlarining sabablari sifatida quyidagilarni ko‘rsatishdi: O‘qituvchining darsni qanday o‘tkazishi (65%) Guruhli ishlash va interaktiv metodlar (53%) Darsda baholashning shaffofligi va rag‘bat (42%) Darslik va o‘quv materiallarining qiziqarli bo‘lishi (39%) Bu esa psixologik jihatdan o‘qituvchi shaxsiyati, ta’lim metodlari va dars muhitining qiziqishga kuchli ta’sir ko‘rsatishini is