HUJAYRA APOPTOZI VA UNING BIOLOGIK AHAMIYATI

Аннотация

anotatsiya Hujayralar tirik organizmlarning eng kichik, ammo muhim tuzilmaviy va funksional birliklaridir. Har bir hujayra o‘z faoliyatini organizm ehtiyojiga ko‘ra bajarar ekan, uning hayot aylanishi ma’lum bosqichlardan iborat bo‘ladi: tug‘ilishi, o‘sishi, bo‘linishi va halokatga uchrashi. Hujayralarning o‘z-o‘zini yo‘q qilishi — ya’ni apoptoz — organizm hayotida o‘ta muhim biologik jarayon hisoblanadi. Apoptoz — bu hujayralarning genetik tarzda dasturlangan, tartibga solingan va faol o‘lim jarayonidir. Bu hodisa hujayraning shikastlangan, keraksiz yoki xavfli shakllarini yo‘qotish orqali organizmni sog‘lom holatda saqlashga xizmat qiladi. Apoptoz biologiyada rivojlanish, immun javob, to‘qimalar yangilanishi va kasalliklarning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada hujayra apoptozining mexanizmlari, uning nazorat tizimlari va biologik ahamiyati haqida batafsil ma’lumot beriladi. Apoptoz tushunchasi va tarixiy izoh “Apoptoz” atamasi ilk bor 1972-yilda Kerr, Wyllie va Currie tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan. Bu so‘z yunon tilidan olingan bo‘lib, “to‘kilish”, “ajralish” degan ma’noni anglatadi. Dastlab bu jarayon patologik holat deb hisoblangan bo‘lsa- da, hozirda apoptoz organizmda sog‘lom to‘qimalar homeostazini saqlashda va normall rivojlanishda muhim fiziologik rol o‘ynashi tan olingan. 253 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 5 Apoptoz va nekroz o‘rtasidagi farqlar Ko‘plab hujayralar o‘ladi, ammo bu har doim ham bir xil tarzda sodir bo‘lmaydi. Apoptoz va nekroz bu jarayonning ikki asosiy shaklidir: Xususiyat Apoptoz Nekroz Sabab Ichki dasturlashtirilgan Tashqi omillar (shikast, infektsiya) Jarayon Aktivan nazorat ostida Passiv, tartibsiz Energiya Kerak Kerak emas talabi Natija Hujayra bo‘laklarga bo‘linadi, Hujayra yoriladi, yallig‘lanish bo‘lmaydi yallig‘lanish yuzaga keladi DNK Tartibli Tasodifiy parchalanishi Bu rasmda apoptapoz jarayoni tasvirlab berilgan 254 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 5 Apoptozning molekulyar mexanizmlari Apoptoz ikki asosiy yo‘l orqali amalga oshadi: Ichki yo‘l (mitoxondrial yo‘l) Bu yo‘l hujayraning ichki shikastlanishlariga javoban ishga tushadi. Mitoxondriya membranasi o‘zgaradi va sitoxrom c chiqariladi. Bu esa kaspaza deb ataluvchi proteazalar zanjirini faollashtiradi, natijada hujayra parchalanib, apoptotik tanachalarga ajraladi. Tashqi yo‘l (reseptorli yo‘l) Fas, TNFα kabi tashqi o‘lim signalini qabul qiluvchi reseptorlar faollashganda, hujayra apoptozga yo‘naltiriladi. Bu signal ham kaspaza fermentlari orqali amalga oshadi. Kaspazalar roli Kaspazalar — apoptozni amalga oshiruvchi fermentlar bo‘lib, ular hujayra ichidagi oqsillarni parchalaydi va hujayraning tuzilishini buzadi. Ular initiator kaspazalar (masalan, kaspaza-8, -9) va effektor kaspazalar (kaspaza-3, -6, -7) ga bo‘linadi. Apoptozning biologik ahamiyati Embriogenezda Homila rivojlanishi vaqtida apoptoz yordamida ortiqcha yoki noto‘g‘ri joylashgan hujayralar yo‘q qilinadi. Masalan, barmoq orasidagi hujayralar apoptoz natijasida yo‘qoladi, natijada alohida barmoqlar shakllanadi. Immun tizimda Immun tizimi ishlab chiqargan T-limfotsitlarning organizmga tahdid soluvchi shakllari (avtoimmun hujayralar) apoptoz orqali yo‘q qilinadi. Bu autoimmun kasalliklarning oldini oladi. To‘qima yangilanishida 255 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 5 Qarigan yoki shikastlangan hujayralar muntazam apoptozga uchrab, ularning o‘rniga yangi, sog‘lom hujayralar keladi. Bu jarayon, masalan, ichak epiteliysida har 3-5 kunda sodir bo‘ladi. Saraton profilaktikasida DNKsi shikastlangan hujayralar apoptoz orqali o‘z-o‘zini yo‘q qiladi. Agar bu mexanizm buzilsa, bunday hujayralar ko‘payib, o‘sma rivojlanishi mumkin. Infeksiyalarga qarshi kurashda Virus bilan zararlangan hujayralar apoptoz orqali yo‘q qilinadi, bu esa virus tarqalishining oldini oladi. Apoptozning buzilishi va kasalliklar Apoptoz jarayonining notekisligi turli kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘ladi: Apoptozning kamayishi: ● Saraton (hujayralar o‘lmaydi, ko‘payishda davom etadi) ● Avtoimmun kasalliklar (zararli immun hujayralar yo‘q qilinmaydi) ● Virusli infeksiyalar (zararlangan hujayralar saqlanib qoladi) Apoptozning ortishi: ● Altsgeymer kasalligi ● Parkinson kasalligi ● Yurak-qon tomir kasalliklari ● Ortiqcha hujayra yo‘qolishi natijasida organlar ishdan chiqadi Apoptozni o‘rganishning dolzarbligi 256 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 5 Zamonaviy biologiya va tibbiyotd