OSTEOGISTOGENEZ

Аннотация

This article highlights the unique biological characteristics, chemical composition, medicinal value of the dandelion plant, its use in traditional and official medicine, as well as methods of its rational utilization. Keywords: dandelion, medicinal plant, root, milky sap, infusion, apomictic form, raw material. Kirish. Hozirgi vaqtda tabiiy dorivor o‘simliklarga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Ana shunday qadrlanadigan o‘simliklardan biri – momaqaymoq (Taraxacum officinale Wigg.) bo‘lib, u xalq tabobati va zamonaviy tibbiyotda keng qo‘llaniladi. O‘simlikning yuqori biologik faollikka ega bo‘lgan ildizi, bargi va boshqa qismlari dori-darmon ishlab chiqarishda ishlatiladi. O‘simlik tavsifi. Momaqaymoq – Asteraceae oilasiga mansub, balandligi 10–30 sm gacha bo‘lgan ko‘p yillik o‘t o‘simlikdir. Ildizi o‘q ildizli, yo‘g‘on, tik o‘suvchi va kam shoxlangan. Barcha barglari yerga yaqin rozet shaklida joylashgan bo‘lib, uzunligi 10–25 sm, eni 1,5–5 sm ni tashkil qiladi. Poyasi bargsiz, ichi bo‘sh, silliq va bir necha gulpoyalarga ega. Gullari sariq rangda, tilsimon va ikki jinslidir. O‘simlikning barcha qismlarida oq sutli shirasi mavjud. Mevasi – och qo‘ng‘ir pistacha bo‘lib, uchida popuksimon tuklari mavjud. Mart–iyun oylarida gullaydi, ba’zan yoz davomida qayta gullashi kuzatiladi. 400 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” Geografik tarqalishi va o‘sish joyi. Momaqaymoq juda polimorf tur bo‘lib, ko‘plab apomiktik shakllarga ega. Ular ayrim manbalarda alohida turlar sifatida keltirilgan bo‘lsa-da, dori xom ashyosi sifatida ularning barchasi bir xil ahamiyatga ega. O‘zbekiston hududida, baland tog‘li va qurg‘oqchil cho‘l zonalaridan tashqari, deyarli barcha joylarda uchraydi. U asosan o‘simlik qoplami buzilgan yerlarda, turar joy yaqinlarida, tashlandiq yerlar, yo‘l chetlari va ekinzorlar atrofida o‘sadi. Kimyoviy tarkibi. Momaqaymoq (Taraxacum officinale Wigg.) o‘simligining ildizi, poyasi, bargi va sutli shirasi turli xil biologik faol moddalar bilan boy bo‘lib, ularning har biri dorivor xususiyatlarni ta’minlaydi.Ildiz tarkibida 40% gacha inulin – tabiiy polisaxarid mavjud bo‘lib, u prebiotik sifatida ichak mikroflorasini tiklashga yordam beradi va qandli diabetda foydali hisoblanadi. Shuningdek, ildizda taraksasterin, beta-sitosterol, stigmasterol kabi sterollar, organik kislotalar (sirka, limon va yirik miqdorda taraxin kislotasi), karotin (provitamin A), askorbin kislotasi (vitamin C), B guruhi vitaminlari, mineral moddalar (kaliy, kaltsiy, magniy, temir, marganets, mis, rux, bor) mavjud. O‘simlikning oq sutli shirasi farmakologik jihatdan juda muhim bo‘lib, u kauchuk, lateks, taraksatsin, taraksasterol va acetylenik birikmalar bilan boyitilgan. Ushbu birikmalar yallig‘lanishga qarshi, bakteriyalarga qarshi va immunomodulyator ta’sir ko‘rsatadi.Barglarida esa flavonoidlar (luteolin, apigenin), fenol birikmalari, xlorogen kislotasi, kofein kislotasi aniqlangan bo‘lib, ular kuchli antioksidant hisoblanadi. Bundan tashqari, yosh barglarida sariq pigmentlar – ksantofilllar, quercetin kabi moddalarning mavjudligi aniqlangan. Gullari va urug‘larida ham karotinoidlar, flavonoidlar, efir moylari va boshqa ikkilamchi metabolitlar uchraydi. Ayniqsa, gullardagi moddalarning issiqlikka chidamli bo‘lishi ularni dorivor choylar tayyorlashda qo‘llash imkonini beradi.Bunday kimyoviy tarkib o‘simlikni o‘t haydovchi, siydik haydovchi, qon tozalovchi, immun tizimini kuchaytiruvchi, antibakterial va yallig‘lanishga qarshi vosita sifatida keng qo‘llashga asos bo‘ladi. Shu sababli momaqaymoq xalq tabobati bilan bir qatorda rasmiy farmakologiyada ham ahamiyatga ega. DORIVOR AHAMIYATI VA QO‘LLANILISHI Momaqaymoq (Taraxacum officinale Wigg.) qadimdan xalq tabobatida yuqori baholanib kelgan o‘simlik bo‘lib, bugungi kunda zamonaviy tibbiyotda ham keng qo‘llanilmoqda. Uning dorivor xususiyatlari o‘simlikning boy kimyoviy tarkibi, xususan, inulin, organik kislotalar, flavonoidlar, efir moylari, kauchuk va boshqa biologik faol birikmalar bilan bevosita bog‘liqdir.O‘simlik ildizi o‘t haydovchi (xoleretik), siydik haydovchi (diuretik), yallig‘lanishga qarshi va hazmni yaxshilovchi (karminativ) ta’sirga ega. Ayniqsa, jigar va o‘t yo‘llari faoliyatini rag‘batlantiruvchi xususiyati bilan ajralib turadi. Momaqaymoq ildizidan tayyorlangan damlamalar jigar sirrozi, xolesistit, gepatit, o‘t pufagi toshlari va diskineziya kabi holatlarda foydali hisoblanadi. O‘simlik shuningdek, safro ishlab chiqarishni faollashtirib, uni ichaklarga oson chiqarilishiga yordam beradi.Momaqaymoq ildizi tarkibidagi inulin moddasi tufayli u qandli diabet kasalligida tabiiy glyukozani barqarorlashtiruvchi vosita sifatida qo‘llaniladi. Shu bilan birga, u ich qotishi, meteorizm, dispeptik buzilishlar va umumiy zaiflikda ishtahani ochuvchi va hazmni yaxshilovchi vosita sifatida tavsiya etiladi. O‘simlikning damlamasi 401 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIML