ALISHER NAVOIY ASARLARIDA GENDER YONDASHUV: AYOL OBRAZLARI TAHLILI

Аннотация

This article analyzes the images of nature in the work of Alisher Navoi based on the ecological literary criticism - ecocritical approach. In Navoi's works, elements of nature are interpreted not only as aesthetic decoration, but also as symbols of human mental state, moral qualities and social relations. The article studies elements of nature such as a garden, flower, river, wind, bird in a poetic function and aims to show that the author has ecological consciousness through them. This analysis allows us to reread Navoi's legacy in the context of modern ecological problems. Keywords: Alisher Navoi, ecocriticism, images of nature, ecological consciousness, mysticism, literary analysis Выпуск журнала №-26 Часть–5_ Май –2025 210 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ekokrititsizm1 — bu adabiy asarlarda tabiatning o‘rni, uning inson bilan o‘zaro munosabati va ekologik qadriyatlarning aks ettirilishini tahlil qiluvchi adabiyotshunoslik yo‘nalishidir. Ushbu yondashuv G‘arbda XX asr oxirlarida shakllangan bo‘lsa-da, Sharq adabiyotida, xususan Alisher Navoiy kabi mutafakkirlarning asarlarida ekologik tafakkurning qadimiy ildizlari mavjud. Ekokrititsizm (ecocriticism) — adabiyot va ekologiyani bog‘laydigan adabiy nazariya bo‘lib, Cheryl Glotfelty2 va Lawrence Buell kabi tadqiqotchilar tomonidan asoslab berilgan. Bu yondashuv adabiyotdagi tabiat tasvirlarining madaniy va axloqiy ma’nosini ochib beradi. Navoiy asarlarida tabiat manzaralari ko‘p uchraydi. Ammo bu tasvirlar faqat bezak uchun emas, balki ma’naviy, axloqiy va estetik g‘oyalarni ifodalovchi poetik vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu maqolada Navoiy ijodining ekologik jihatlari zamonaviy ekokritik yondashuv bilan tahlil qilinadi. Alisher Navoiy g‘azallarida tabiatga oid obrazlar (gul, bog‘, bulbul, yel, qush, to‘lqin) faqat fon emas, balki inson his-tuyg‘ularining tashqi ifodasi sifatida ishlatiladi. Bu obrazlar sevgi, iztirob, orzu va sabr kabi ruhiy holatlarni tushuntiradi. Gul va bulbul — an’anaviy sharqona ramzlar bo‘lsa-da, Navoiy ularni ruhiy azob, sadoqat va beqaror go‘zallik timsoli sifatida talqin qiladi: “Har gul ichra mingla bulbulon xunrezlik aylab yurg‘ali, Yuzlaringni gulgun ayladim, ko‘nglimni bog‘ aylab.” (Navoiy, G‘azal) Bog‘ va tabiat — bu yerda jismoniy emas, balki ruhiy poklanish va yuksalish joyi sifatida tasvirlanadi. Bog‘ - jannatning yer yuzidagi aksi, bir vaqtning o‘zida orzu va iztirob maskani: “Bog‘ ichra har lahza g‘am to‘kdim, shodlig‘imni sochdim, Gulg‘un ko‘rinar ammo, xunimdan rangin edi.” 1 U birinchi boʻlib Jozef Miker tomonidan “Omon qolish komediyasi: adabiy ekologiya boʻyicha tadqiqotlar” ( 1972) asarida “adabiy ekologiya” deb nomlangan gʻoya sifatida yaratilgan . 2 Cheryll Flotfelty (Ph.D., Kornell universiteti) Renodagi Nevada universitetining adabiyot va atrof-muhit bo'yicha yordamchi professori. U Adabiyot va atrof-muhitni o'rganish assotsiatsiyasining asoschilaridan biri va hozirgi prezidenti, ISLE: Adabiyot va atrof-muhitdagi fanlararo tadqiqotlar hammuassisi va yordamchi muharriri. Выпуск журнала №-26 Часть–5_ Май –2025 211 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Navoiy bog‘ni ijtimoiy uyg‘unlik va axloqiy poklik makoni sifatida ko‘rsatadi. Shu bilan birga, bu tabiat go‘zalligi vaqtinchalik va o‘tkinchi ekani ta’kidlanadi. Navoiyda tabiat obrazlari insonning ichki holatini ko‘zgudek aks ettiradi. U tabiatni inson holatlarini tasvirlash vositasi sifatida qo‘llaydi: quyosh – umid, tun – g‘am, shamol – o‘zgaruvchanlik, to‘lqin – qalb iztirobi: “Ko‘nglum to‘lqunidek shoshar har lahza yelin ichra, Beqaror ko‘ngilga, beqaror shamol yo‘ldosh bo‘lur.” Zamonaviy ekologik muammolar (tabiatning buzilishi, iqlim o‘zgarishi, inson va muhit o‘rtasidagi ziddiyat) sharoitida Navoiy merosi yangi ahamiyat kasb etadi. Uning tabiatga nisbatan hurmat va izzatga asoslangan yondashuvi ekologik madaniyatni shakllantirishda muhim manba bo‘lishi mumkin. Navoiy o‘z davrida inson bilan muhit o‘rtasidagi uyg‘unlikni asrash, muvozanatni buzmaslik g‘oyasini she’riy shaklda ilgari surgan: “Ko‘z yashig‘in sunbulga yelp, sabzazor ochilsin, Qon emas, nur to‘k muhabbatda bog‘ ichra, ey odamzod.” Bu misra zamonaviy ekologik xulq va ongni shakllantirishga chorlovdek jaranglaydi. Shuningdek, “Hayrat ul-abror”3 dostonida tabiat tasviri orqali axloqiy yetuklik va ruhiy poklik timsollarini ko‘ramiz. Navoiy bu asarda ijtimoiy muammolar, adolatsizlik, zo‘ravonlik muhitida inson tabiiy uyg‘unlikka intilishi haqida yozadi. Xulosa Alisher Navoiy ijodida tabiat obrazlari nafaqat she’riy bezak, balki falsafiy, axloqiy va ma’naviy g‘oyalarni ifodalovchi kuchli poetik4 vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Ekokritik tahlil Navoiy asarlarida inson va tabiat o‘rtasidagi uyg‘unlik, ekologik muvozanat haqida chuqur mulohazalar borligini ko‘rsatadi. Navoiy tafakkuri bizga atrof-muhitga nisbatan qadimiy, ammo zamonaviy talablarga mos yondashuvni eslatadi. 3 Hayrat ul-abror (oʻzbekcha: Yaxshi kishilarning hayratlanishi) — Alisher Navoiy qalamiga mansub "Xamsa"ning birinchi dostoni (148