SINTEZ-GAZIDAN OLINGAN DIMETILEFIRNING KATALITIK XUSUSIYATLARIGA TURLI OMILLARNING TA’SIRI

Аннотация

Ishda Zr-Zn-La-YuKS/Al O faolligi va tanlab ta’sir etuvchanligiga tajribani 2 3 o‘tkazish sharoitlarining ta’sirini o‘rganish maqsadida dimetilefirning to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlarga aylanishi va C -C tarkibli to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlar bo‘yicha 2 5 tanlab ta’sir etuvchanlikning Zr-Zn-La-YuKS/Al O tarkibli katalizatorda xom ashyodagi dimetilefir 2 3 konsentratsiyasiga bog‘liqligi tahlil qilindi. Kalit so‘zlar-dimetilefir, etilen, propilen, mezog‘ovak, yuqori kremniyli seolit, IQ spektri, sintez-gazi. Sintez-gazdan olingan dimetilefirning quyi to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlar ya’ni etilen va propilenlarga konversiya bo‘lishida Zr-Zn-La-YuKS/Al O katalitik tizimning faolligi va 2 3 tanlab ta’sir etuvchanligiga tajriba o‘tkazish sharoitlari tekshirildi. Xom ashyodagi metil spirtini molekulalararo katalitik degidratlab olingan sintez-gazdan olingan dimetilefir konsentratsiyasining Zr-Zn-La-YuKS/Al O ning katalitik xususiyatlariga 2 3 ta’sirini tekshirish (1-jadvalga qaralsin) xom ashyo bo‘yicha bir xil yuklamada (sintez-gazdan olingan dimetilefir bo‘yicha massaviy tezlik saqlanishi) reaksiya mahsulotlarini taqsimlashda jiddiy o‘zgarishlar sodir bo‘lmaganligini ko‘rsatdi, biroq quyi to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlar ya’ni etilen va propilenlar bo‘yicha tanlab ta’sir etuvchanlik xom ashyoning 20% sintez- gazdan olingan dimetilefir+80 hajm.% N tarkibida eng yuqori qiymatiga yetdi. 2 1-jadval Dimetilefirning to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlarga aylanishi va C -C tarkibli 2 5 to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlar bo‘yicha tanlab ta’sir etuvchanlikning Zr-Zn-La- YuKS/Al O tarkibli katalizatorda xom ashyodagi dimetilefir konsentratsiyasiga bog‘liqligi (T 2 3 =320oC, P = 0,1 MPa, dimetilefir bo‘yicha massaviy tezli k (W ) = const = sintez-gazdan olingan dimetilefir 1,59 soat-1) - nt e z oli n g a n h a j m . al a s h m a m e t i l y a s i , Etilen S q e a l t e o k r t i i v u l g ik le , v m od a o s. r o % d lar C 2 -C 5 C si g a z d a n , di m etil efir % ν a r - 1 s o a t , D i e f i r n i n g k o n v e r s i % Σ C 2 -C 5 etilen propilen metan t u r o g ‘ l y e i v n o g d a o n r odla 10 3800 96,0 68,7 30,8 25,0 1,0 30,3 20 2000 81,7 75,7 32,1 29,5 1,0 23,3 30 1200 90,9 70,6 34,0 24,9 1,2 28,2 S - dastlabki aralashmada sintez-gazdan olingan dimetilefir sintez-gazdan olingan dimetilefir konsentratsiyasi 197 RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL Shunday qilib, azotning suv bug‘iga almashtirilishi nafaqat La-Zr-YuKS/Al O ning katalitik 2 3 tizimi tanlab ta’sir etuvchanligini oshirish, balki sintez-gazdan olingan dimetilefirning to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlarga ya’ni etilen va propilenlarga aylanishi uchun tanlangan yuqori katalitik faollikka va unumdorlikka ega bo‘lgan katalizatorning xizmat muddatini oshirishga imkon beradi. Bundan tashqari, ma’lumki, mezog‘ovakli yuqori kremniyli seolit sintez-gazdan olingan dimetilefirning to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlarga ya’ni etilen va propilenlarga aylanishi uchun tanlangan yuqori katalitik faollikka va unumdorlikka ega bo‘lgan katalizatorlarni shunga o‘xshash sharoitlarda ekspluatatsiya qilish jarayonida (suv bug‘i ishtirokida) ish davomliligiga qarab ularning faolligi va tanlab ta’sir etuvchanligi o‘zgarishi kuzatilgan. Ko‘rinib turibdiki, mezog‘ovakli yuqori kremniyli seolitli sintez-gazdan olingan dimetilefirning to‘yinmagan etilen qatori uglevodorodlarga ya’ni etilen va propilenlarga aylanishi uchun tanlangan yuqori katalitik faollikka va unumdorlikka ega bo‘lgan katalizator tarkibiga turli elementlarning kiritilishi kislotali markazlarning umumiy soniga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi, barcha holatlarda umumiy kislotalilik kamaygan. Etilen va propilen bo‘yicha eng yaxshi tanlab ta’sir etuvchanlikni o‘rta va kuchli kislotali markazlar ulushining eng katta nisbatiga ega bo‘lgan Zr-Zn-La-YuKS/Al O tarkibli yuqori katalitik 2 3 faollikka va unumdorlikka ega bo‘lgan katalizatori ko‘rsatdi. 2-jadval Dimetilefirning etilen va propilenlarga aylanishi uchun tanlangan katalizatorlarning kislotali xususiyatlari Sintez-gazdan olingan dimetilefirning to‘yinmagan Kislotali etilen qatori E < 130 E < 130 d d markazlarni uglevodorodlarga aylanishi kDj/mol kDj/mol № ng umumiy I/II uchun tanlangan yuqori markazlar soni markazlar soni soni, katalitik faollikka va (I) (II) mkmol/g unumdorlikka ega bo‘lgan katalizator katalizatorsi 1. YuKS/Al O 757 226 (25%) 531 (75%) 0.4 2 3 2. La- YuKS/Al O 481 200 (40%) 281 (60%) 0.7 2 3 3. Zr- YuKS/Al O 397 123 (30%) 274 (70%) 0.5 2 3 4. Zn- YuKS/Al O 464 172 (35%) 292 (65%) 0.6 2 3 5. La- YuKS/Al O 253 129 (50%) 124 (50%) 1.0 2 3 6. La-Zr- YuKS/Al O 586 261(45%) 325(55%) 0.8 2 3 7. Zr-Zn-La-YuKS/Al O 461 265(58%) 196(42%) 1.4 2 3 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Fayzullayev, N.I., Umirzakov, R.R. To obtain acetone by spontaneous hydration of acetylene//ACS National Meeting Book of Abstracts, 2005, 229(2) 2. Musulmonov N. X., Fayzullaev N. I. Textural characteristics of zinc acet