YALPIZDAGI LINALOOL, MENTOL VA BOSHQA EFIR KOMPONENTLARINING MASS-SPEKTRAL XARAKTERISTIKASI.

Аннотация

Ushbu tadqiqotda yalpiz (Mentha spp.) o‘simligi tarkibidagi asosiy efir komponentlari – linalool, mentol va boshqa aromatik birikmalarning mass-spektrometriya usuli orqali aniqlanishi va spektral xarakteristikalari o‘rganildi. GC-MS (gaz xromatografiyasi – mass- spektrometriya) texnologiyasi yordamida yalpiz moyining kimyoviy tarkibi ajratildi va har bir komponentning fragmentatsiya yo‘llari tahlil qilindi. Natijalar yalpizdagi biologik faol efirlarning identifikatsiyasini aniq va tez amalga oshirishda mass-spektrometriya usulining yuqori sezuvchanligi va aniqligini tasdiqladi. Kalit so‘zlar: Yalpiz, linalool, mentol, mass-spektrometriya, GC-MS. Kirish: Yalpiz (Mentha spp.) o‘simligi qadimdan dorivor va parfyumeriya sanoatida keng qo‘llaniladigan efir moylariga boy bo‘lgan o‘simlik sifatida tanilgan. Yalpizdagi asosiy efir komponentlari — linalool, mentol, menton, limonen kabi birikmalar o‘zining antibakterial, tinchlantiruvchi va aromaterapevtik xususiyatlari bilan ajralib turadi.[1, 38-42 b.] Ushbu komponentlarning aniq identifikatsiyasi va miqdoriy tahlili tibbiyot, farmatsevtika va oziq-ovqat sanoatida muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy analitik texnologiyalar, xususan gaz xromatografiyasi bilan birlashtirilgan mass-spektrometriya (GC-MS) usuli ushbu efir birikmalarining strukturaviy tahlilini aniq va ishonchli amalga oshirish imkonini beradi.[2, 54 b.] Ushbu tadqiqot yalpiz tarkibidagi asosiy efir moddalarning mass-spektrometrik xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan bo‘lib, ularning fragmentatsiya xarakteri va spektral signallar asosida tahlil etiladi.[3, 69-72 b.] Adabiyotlar tahlili: Yalpiz efir moyining tarkibini tahlil qilish bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, ayniqsa, oxirgi yillarda GC-MS texnologiyasining rivojlanishi bilan yanada kengaygan.[4, 83 b.] Ko‘plab ilmiy manbalarda mentol, linalool, menton, izomenton va pulegon kabi komponentlar yalpiz moyining asosiy tarkibiy qismlari sifatida aniqlangan.[5, 89 b.] Masalan, Smith et al. (2018) tomonidan olib borilgan GC-MS tahlili natijasida yalpiz moyida mentol miqdori 40–60% gacha yetishi aniqlangan. Shuningdek, Sharma va Patel (2020) tomonidan olib borilgan tadqiqotda linaloolning fragmentatsiya spektri batafsil tahlil qilinib, uning 71, 93 va 121 m/z qiymatlaridagi asosiy signallari qayd etilgan. Bu ma’lumotlar mass-spektrometriya yordamida komponentlarni identifikatsiyalashda muhim ahamiyatga ega. Ko‘plab adabiyotlarda mass-spektrometriya nafaqat komponentlarni ajratish, balki ularning molekulyar massasi, strukturasi va izomerik shakllarini aniqlashda ishonchli metod sifatida tavsiflanadi. Xulosa qilib aytganda, GC-MS texnikasi yalpizdagi efir moylarini tahlil qilishda dolzarb va keng qo‘llaniladigan zamonaviy yondashuv sifatida ilmiy doiralarda e’tirof etilgan.[6, 162-164 b.] Metodologiya: Tadqiqot doirasida yalpiz (Mentha spp.) barglaridan efir moyi gidrodistillatsiya usuli yordamida ajratib olindi. Olingan namunalar kimyoviy tahlil uchun gaz 184 “TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI” xromatografiyasi bilan bog‘langan mass-spektrometriya (GC-MS) qurilmasiga yuborildi. Tahlillar uchun Shimadzu GCMS-QP2010 Ultra rusumli apparat ishlatildi. Kolonka sifatida DB- 5MS (30 m × 0.25 mm, 0.25 μm) ishlatilib, gaz tashuvchi sifatida helium gazi tanlandi. Namunaning 1 μl hajmi avtomatik injektor orqali kiritildi. Gaz xromatografiyasi harorati dastlab 50 °C dan boshlanib, har 5 daqiqada 10 °C ga oshirilib 250 °C gacha yetkazildi.[7, 117 b.] Mass- spektrometrik tahlil EI (elektron ionizatsiya) rejimida 70 eV energiya bilan olib borildi. Har bir komponentning mass-spektrlari NIST kutubxonasi bilan solishtirildi va identifikatsiya qilindi.[8, 1773 b.] Linalool, mentol, menton kabi komponentlarning spektral signallari (m/z qiymatlari) va fragmentatsiya tendensiyalari alohida qayd etilib, ularning strukturaviy xususiyatlari bo‘yicha tahlil o‘tkazildi.[9, 85 b.] Natijalar: Chizma 1. Linalol mass-spektr: Ta’rif: Ushbu spektrda linalol molekulasining fragmentatsiyasi natijasida hosil bo‘lgan asosiy ionlar ko‘rsatilgan. Asosiy cho‘qqilar m/z = 59, 83, 95, 109 da kuzatiladi. Tahlil: Linalol molekulasi MS analizda elektron ionizatsiyaga uchraganida, –OH guruhi va alifatik zanjirdagi bog‘lar uziladi. m/z = 95 va 83 fragmentlar molekulaning asosiy barqaror qismlari hisoblanadi. Bu spektr linalol mavjudligini ishonchli tarzda tasdiqlaydi. Chizma 2. Mentol mass-spektri: Ta’rif: Spektrda mentolning parchalanish cho‘qqilari m/z = 71, 111, 133, 139 da joylashgan. Fragmentlar mentolning tsiklik tuzilmasini aks ettiradi. 185 RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL Tahlil: Mentol ionlashgach, m/z = 71 da tipik alifatik tsikl fragmenti hosil bo‘ladi. m/z = 139 yuqori intensivlikdagi cho‘qqi sifatida strukturani aniqlashda kalit rol o‘ynaydi. Bu tahlil mentolning mavjudligi va strukturaviy yaxlitligini ko‘rsatadi. Chizma 3. Menton mass-spektri: Ta’rif: Mentonning asosiy fragmentlari m/z = 55, 67, 82, 111 da joylashgan. Bu keton guruhig