ХУРШИД ДЎСТМУҲАММАДНИНГ “ҚАЗО БЎЛГАН НАМОЗ” ҲИКОЯСИДА ДАВР ВА ШАХС ТАЛҚИНИ

Аннотация

This article analyzes the interpretation of time and character in the short story “The Missed Prayer” by Khurshid Dustmuhammad — a multifaceted Uzbek writer, member of the Writers' Union of Uzbekistan, Honored Cultural Worker of the Republic of Uzbekistan, recipient of the "Friendship" Order, Member of the Legislative Chamber of the Oliy Majlis, and Doctor of Philological Sciences. The writer is also the translator of Ryunosuke Akutagawa’s “Rashomon Gate” and T. Pulatov’s “Seven Joys and Forty Sorrows” into Uzbek, and the author of works such as “The House at the Yard’s Edge”, “Refuge”, “Recliner Chair”, “Interrogation”, “A Purely Uzbek Murder”, “Mahzuna”, “Ibn Muganniy”, “Alone-You”, “The House in the Pupil of the Eye”, “Jajman”, the collection “My Separation Is a Thousand”, the novel “Bazaar”, the memoir essay “Unspoken Words of Hamid A’lamov”, the guidebook “Do You Want to Become a Journalist?”, and the screenplay “Chayongul.” The historical theme is a central focus in Dustmuhammad’s literary oeuvre. This story vividly portrays how the era and its sociopolitical context influenced the lives of notable individuals such as Mirkomil Mirmuminboev of Andijan and Tukhtaboy Olimjonboev, who became a victim of injustice at the age of sixty. The study highlights the author’s unique narrative techniques in depicting the historical background and literary characters. It also explores his use of the Andijan dialect, which brings the narrative closer to the reader, and his attention to portraying the lives of enlightened merchants — worthy successors of the jadid intellectual movement, who devoted their lives to enlightening the nation. Amid historical events, the story conveys the haunting atmosphere of the era. Its effective use of historical figures, psychological depth of characters, persuasive narrative power, and emotional resonance make it especially significant. Keywords: izvosh (carriage), ellikboshi (district leader), Yakubkhoja, qazi (Islamic judge), brocade robe, Ubaydulla the cloth merchant, Maylisoy, zakat, farz, Erraima merchants, and others. Янги ўзбек шеъриятининг таъмал тошини қўйган буюк шоирларимиздан бири Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпоннинг “Ҳеч тўхтамасдан ҳаракат қилиб турғон 1232 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 вужудимизга, танимизга сув-ҳаво не қадар зарур бўлса, маишат йўлида ҳар хил қора кирлар ила кирланган руҳимиз учун ҳам шул қадар адабиёт керакдир. Адабиёт яшаса- миллат яшар” [А.Чўлпон. Адабиёт надур(Адабий-танқидий мақолалар, Чўлпон ҳақида хотиралар).-Тошкент:-Чўлпон нашриёти, 1994 йил, 6-Бет] деган фикрини Хуршид Дўстмуҳаммад ижодига нисбатан ишлатсак, ўринли бўлади деб ўйлайман. Адиб асарларини ўқир экансиз, сўз санъати бўлган адабиётнинг бетакрор кучини ҳис қиласиз. Ижодкор халқ қалбига янада яқин бўлиш учун ўша давр тилини чуқур ўргангани, давр руҳиятини очиш учун тарихий шахсларнинг сийратини тасвирлашда Андижон шевасидан фойдалангани воқеаларнинг ишонтириш қувватини янада оширганига гувоҳ бўласиз. Аслида адолатсиз жамиятнинг қурбони бўлган икки тарихий шахс ҳаётини ёритишга интилган ёзувчининг “Қазо бўлган намоз” номли тарихдан дарак берувчи ҳикоялар тўплами 1996 йил Тошкент шаҳридаги Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриётида чоп этилган. Асарнинг “Истиқлол: янги давр, янги қаҳрамон” номли кўрик-танлов совринини олгани ҳам эътиборга моликдир. Асар ўша вақтда машҳур жадид боболарининг издоши бўлган маърифатли бой, 58 ёшда бўлган Андижонлик Миркомил Мирмўминбоев ҳамда Тошкентлик 60 ёшда бўлган Тўхтабой Олимжонбоевларга бағишланган. Адиб асарда қалбини сўнгсиз оғриқлар билан азоблаган бу икки машҳур зотнинг ўз ажали билан ўлмаганига урғу беради. Дастлаб асарни ўқир экансиз, Андижонга нисбат бериб ифода этилган, мумтоз адабиётимизнинг устунларидан бири бўлган Заҳириддин Муҳаммад Бобур томонидан таъриф этилган “Анда жоним қолди” [Uztext.uz Sherali Jo’rayev/Anda jonim qoldi mening matni. 29 dekabr. 2023 yil] деган ибораларнинг қалбга бежизга яқин эмаслигига гувоҳ бўласиз. Биз анча йиллар адабиётимизда тарихий шахсларимиз, юртнинг эртаси учун курашганлар, миллатнинг асл фидоийлари бўлган жадидлар ҳақидаги ҳақиқатни ўрганмадик. Минг шукурки, жаннатмонанд юртимизга тенгсиз туҳфадек эҳсон этилган муқаддас истиқлол боис, тарихимизни ўргандик. Фидоий фарзандлар фаолиятини тарғиб қилишни бошладик. Халқимизни илм-маърифатга ундаган, уларнинг онгини уйғотишга ҳаракат қилган жадидлар фаолиятини ўрганиш асносида уларга муносиб бўлишган, халқни илм-маърифатга чорлаган маърифатли машҳур Андижон бойлари Миркомилбой ҳамда Тўхтабойнинг сиймоси кўз ўнгингизда намоён бўлади. Айниқса, Миркомилбой тимсолини чизиб беришда адибнинг ижодининг ва ҳаётининг ҳам бош шоири ҳалоллик эканига амин бўласиз. Шу ўринда ўзбек мумтоз адабиётининг устунларидан бири, Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Ҳаётининг ҳам, ижодининг ҳам бош шиори яхшилик эканлиги” [маърузадан] беихтиёр ёдга тушади. Бошқача айтганда, таниқли адиб Хуршид Дўстмуҳаммаднинг ижодида ҳалоллик призмаси асосий принцип сифати