NODIR JONUZOQ SHE’RIYATIDA SOʻZNING KOʻCHMA MA’NODA ISHLATILISH IMKONIYATLARI

Аннотация

This article examines the possibilities of figurative use of words in the work of Nodir Jonuzok, one of the brightest representatives of modern Uzbek poetry. The use of such means of artistic expression as metaphor, metonymy, simile, epithet, animation, repetition and exaggeration is analyzed with examples. The poet's individual mastery of language and style, the linguistic features of his poems, as well as the linguopoetic aspects of artistic images are studied. Keywords: Artistic means of expression, metaphor, metonymy, simile, epithet, animation, repetition, exaggeration, individual skill, image, linguopoetic analysis. Badiiy matnlar tahlilida soʻzning koʻchma maʼnoda ishlatilishi alohida ahamiyatga ega. Bu hodisa shoir yoki yozuvchining individual uslubini, badiiy ifodaning rang- barangligini va nutqning taʼsirchanligini belgilovchi omillardan biridir. Nodir Jonuzoq sheʼriyatida badiiy tasvir vositalarining keng qoʻllanilishi uning ijodiga xos boʻlgan lisoniy jihatlarni tushunishda muhim rol oʻynaydi. Nutqimizda eng keng tarqalgan va ko‘p qo‘llaniladigan ma’no ko‘chish usuli metaforadir. Metafora narsa yoki tushunchalar o‘rtasidagi o‘xshashlik asosida nom (so‘z)ning ko‘chishidir. Metaforalarni o‘rganish qadimgi davrlardan buyon tilshunoslarning diqqat markazida bo‘lgan mavzu hisoblanadi. Antik davrlarda metaforani olamni anglashning alohida usuli va vositasi sifatida ko‘rsatish Aristotel ( shuningdek Sitseron) ga taalluqli g‘oyadir [3]. 1 30 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Nodir Jonuzoqning metafora ishlatishdagi mahorati uning adabiy asarlarining teranligi va jarangdorligini sezilarli darajada oshiradi. Nodir Jonuzoq metaforalarni mohirona qo‘llashi orqali she’riyatining estetik sifatini boyitibgina qolmay, balki insonning ahvoli, jamiyat dinamikasini chuqurroq anglashga ham yordam beradi. Uning metafora tili nozik his-tuygʻular va tanqidiy nuqtayi nazarlarni yetkazish uchun vosita boʻlib xizmat qiladi, uning muhim adabiy shoir sifatidagi obroʻsini mustahkamlaydi. Hayot – shatranj: koʻrdim gizli chohlarini, Ayamas na qoralar, na oqlarni Piyodani chetga surgan shohlarni Sipohlari bilan birga mot koʻrdim. [4:62] Ushbu she’rda kognitiv metaforalar va tarixiy so‘zlar lirik qahramonning hayotga bo‘lgan falsafiy qarashlari va tajribalarini ifodalashda muhim o‘rin tutadi. Kognitiv metaforalar orqali hayot murakkabligi va undagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar shatranj o‘yini orqali ifodalangan. Hayot – shatranj - Hayotning murakkabligi, strategiya, intilish va kurashga asoslanganligi shatranj o‘yini bilan qiyoslangan. Bu metafora hayotni doimiy harakat va o‘yin sifatida tasavvur qiladi. Shatranj o‘yini hayotiy qiyinchiliklar, insonlarning o‘zaro munosabatlari va kurashlarini ifoda etish uchun qulay vositadir. O‘quvchi hayotdagi rollar (shoh, piyoda, sipohlar) haqida mulohaza qilishga undaladi. Bu metafora hayotning murakkabligini va har bir qadamning ahamiyatini his qildiradi. Nodir Jonuzoq ushbu she’rida hayotni shatfranj taxtasiga qiyoslaydi. Shoirning boshqa shoirlardan ajratib turadigan belgilardan biri sifatida shoirning so‘z qo‘llash mahoratini aytishimiz mumkindir. Nodir Jonuzoqning adabiy asarlarida metonimiya qoʻllash mahorati ham o‘ziga xos jihatni o‘zida namoyon etadi. Nodir Jonuzoqning metonimiyani mohirlik bilan qo‘llashi uning adabiy asarlarining teranligi va jarangdorligini sezilarli darajada oshiradi. Nodir Jonuzoq ijodini har tomonlama tahlil qilsak, uning asarlarining qariyb 15 foizi metonimik iboralarni o‘zida jamlaganini ko‘rsatadi. Bu chastota uning murakkab gʻoyalarni qisqacha yetkazish uchun ushbu ritorik vositadan foydalanish mahoratini ta’kidlaydi. Bu shuni koʻrsatadiki, metonimik iboralar yanada chuqurroq va aks ettiruvchi oʻqish tajribasi uchun katalizator boʻlib xizmat qiladi. Nodir Jonuzoq metonimiyadan strategik va mohirona foydalangani she’riyatining estetik sifatini oshirish bilan birga, mavzu murakkabligini ham chuqurlashtiradi va shu orqali o‘quvchilarni yanada jozibali va mulohaza yuritish tajribasini uyg‘otadi. Baribir qaytaman… Olifta shahar – yaltiroq yoʻllar-u sun’iy guzarlar ilon-u chayonday chimashib chaqar… Dod solib qolsa-da dardsiz goʻzallar- baribir qaytaman, qaytmasam boʻlmas; qaytaman eng toza she’rlarim bilan, qishloq peshvoz chiqar, chiqar basma-bas 1 31 0 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ men suygan qizlar ham… …erlari bilan ! [4:8] Shoirning “Soʻz chamani” she’riy toʻplamidan olingan Qishloq she’rida oʻziga xos tasvir usulidan foydalangan. She’rda qoʻllangan qishloq peshvoz chiqar misrasida qishloq peshvoz chiqmaydi ya’ni qishloqdagi odamlar peshvoz chiqadi. Natijada metonimiya usulida ma’no koʻchishi hosil boʻlmoqda. Kulib turar – ichida hech olasi yoʻq, Kim aytadi lekin uning nolasi yoʻq ?! Chang koʻchaga koʻmar barcha alamini - Yetmish beshga kirdi… ammo bolasi yo