ALISHER NAVOI: THE FATHER OF TURKISH LITERATURE AND ITS HERITAGE IN WORLD CULTURE

Аннотация

This article studies Navoi's contributions to literature, philosophy and cultural heritage, his poetic style, thematic richness and humanitarian ideas, and his influence on the intellectual traditions of the East and the West. His works and relevance are analyzed, and Navoi's indelible legacy in world culture is highlighted. Keywords: literature, classics, poetry, hamsa, linguistic, literary heritage, humanitarianism, Turkish language, lexicon, Eastern literature, world culture, history. АЛИШЕР НАВАИ: ОТЕЦ ТУРЕЦКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ И ЕГО НАСЛЕДИЕ В МИРОВОЙ КУЛЬТУРЕ Аннотация. В этой статье рассматривается литература Навои, его вклад в философию и культурное наследие, его поэтический стиль, тематическое богатство и гуманистические идеи, а также его влияние на интеллектуальную жизнь Востока и Запада Изучалось влияние на традиции. Были проанализированы его произведения и их актуальность, подчеркнуто неизгладимое наследие Навои в мировой культуре. Ключевые слова: литература, классика, поэзия, хамса, лингвистика, литературное наследие, гуманизм, турецкий язык, лексика, восточная литература, мировая культура, история. ALISHER NAVOIY: TURKIY ADABIYOTNING OTASI VA UNING JAHON MADANIYATIDAGI MEROSI Annotatsiya. Ushbu maqolada Navoiyning adabiyot, falsafa va madaniy merosga qo‘shgan xizmatlari, uning she’riy uslubi, mavzu boyligi va insonparvarlik g‘oyalari hamda Sharq va G‘arb intellektual an’analariga ta’siri o‘rganildi. Uning asarlari va dolzarbligi tahlil qilib, Navoiyning jahon madaniyatida qoldirgan o‘chmas merosini yoritib berildi. Kalit so‘zlar: adabiyot, mumtoz, she’riyat, xamsa, lingvistik, adabiy meros, insonparvarlik, turkiy til, leksik, Sharq adabiyoti, jahon madaniyati tarix Kirish. XV asr Markaziy Osiyo intellektualizmi tarixida oltin davr bo‘ldi, uning hissasi mintaqaviy chegaralardan oshib ketgan polimatlar paydo bo‘ldi. Ular orasida Alisher Navoiy (1441–1501) turkiy adabiy tafakkur taraqqiyotida tengsiz shaxs sifatida turadi. Hozirgi o‘zbek tilining ilk shakli bo‘lgan chig‘atoy adabiyotining asoschisi sifatida e’zozlangan Navoiy turkiy tilni nafaqat yuksak san’at va ilmiy nutq vositasi sifatida qonuniylashtirdi, balki uni o‘z davrining hukmron fors va arab adabiy an’analari qatoriga qo‘ydi. Uning “Xamsa”, “Muhakamat ul-lug‘atayn” va “Divon-i-Foniy” kabi 30 dan ortiq yirik asarlarini o‘z ichiga olgan korpusi estetika, axloq, tasavvuf va davlatchilikning sintezini aks ettiradi. 1149 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Navoiyning “Devoni”ning statistik lingvistik tahlili 26 000 dan ortiq alohida so‘zlardan iborat bo‘lgan lug‘at tarkibini ochib beradi, bu ko‘pgina zamonaviy turkiy matnlarning lug‘aviy xilma-xilligidan, o‘rtacha 7000-10 000 so‘zdan ancha oshib ketadi. Bu til chuqurligi turkiy tilning adabiy va ma’rifiy til sifatidagi mavqeini ko‘tarish uchun ataylab qilingan harakatni bildiradi. Bundan tashqari, YUNESKO hisobotlarida Navoiy asarlari dunyoning 40 dan ortiq tillariga tarjima qilingani, uning sheʼriyati va falsafiy risolalari Markaziy Osiyo, Turkiya, Eron, Rossiya va Yevropaning bir qator mamlakatlarida akademik oʻquv dasturlariga kiritilgani koʻrsatilgan. Navoiy tafakkurining global aks-sadosi XXI asrda yangidan qiziqishning guvohi bo‘ldi. Korpusga asoslangan stilometrik tadqiqotlar kabi raqamli gumanitar fanlar loyihalari 2030-yilga kelib Navoiy asarlaridan akademik iqtiboslar sonining 45% ga oshishini bashorat qilmoqda, bu ham texnologik qulaylik, ham gʻarbdan boʻlmagan klassikalarga qaratilgan mustamlaka davridan keyingi adabiyotshunoslikning qayta tiklanishi bilan bogʻliq. Bundan tashqari, ISESCO va Turkiy kengash kabi tashkilotlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan madaniy integratsiya dasturlari Navoiyni madaniyatlararo muloqot ramzi sifatida targ‘ib qilishda davom etmoqda. Ushbu maqola Alisher Navoiyning turkiy adabiyotdagi poydevor rolini o‘rganish, uning merosining adabiy, til va falsafiy jihatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Shuningdek, u Sharq anʼanalariga asoslangan adabiy zamonaviylikning oʻziga xos modelini taqdim etib, uning ijodi global madaniy va akademik landshaftlarni shakllantirishda davom etishini koʻrsatishga intiladi. Adabiyot tahlili va metodikasi. Ushbu tadqiqot Alisher Navoiy ijodining adabiy va madaniy ahamiyatini ham tarixiy, ham zamonaviy kontekstda baholash uchun muhim yondashuvni o‘z ichiga oladi. Metodologiya adabiy tanqid, qiyosiy filologiya, kompyuter tilshunosligi va madaniyat tarixshunosligini o‘zida mujassam etgan bo‘lib, Navoiyning turkiy adabiyotga qo‘shgan hissasi va jahon intellektual nutqidagi o‘zgarmas merosini har tomonlama va statistik jihatdan tasdiqlangan baholash imkonini beradi. Adabiyot tahlilining o‘zagi Navoiyning “Xamsa”, “Divon-i-Foniy”, “Muhakamat ul-lug‘atayn”, “Nasoyim-ul-muhabbat” kabi asosiy asarlarini diaxronik tekstologik o‘rganishga asoslanadi. 1,2 million so'zdan iborat bo'lgan qatlamli korpus raqamlashtirilgan va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) vositalari, xususan, chastotalarni xaritalash, semantik klasterl